Τα Μουσεία του Βατικανού ( Τρίτο Μέρος)

 

Σε αυτό το τρίτο μέρος της περιήγησής μας στα Μουσεία του Βατικανού θα πάρουμε μια γεύση από κάποια αριστουργήματα που υπάρχουν στις συλλογές τους. Το σύνολο του κρατιδίου έχει μπει στον κατάλογο της ΟΥΝΕΣΚΟ ήδη από το 1984.-

   Πριν όμως αρχίσουμε με τα έργα θα είχε νομίζω πολύ ενδιαφέρον να δούμε τα πρόσωπα πίσω από τη δημιουργία. Τα πρόσωπα που είχαν την έμπνευση, πήραν την παραγγελία από τους Πάπες και την έκαναν πραγματικότητα, τα πρόσωπα που έγραψαν ιστορία και άφησαν ανεξίτηλο το σημάδι τους στο χρόνο. Μέχρι την αρχή της Πρώιμης Αναγέννησης οι καλλιτέχνες δεν είχαν όνομα ήταν τεχνίτες που δούλευαν μέσα σε συντεχνίες. Σιγά σιγά με τη μεταφορά του ανθρωποκεντρικού μηνύματος της εποχής αρχίζουν και ξεχωρίζουν άνθρωποι που γίνονται πρωτεργάτες, ένα είδος ας μου επιτραπεί η έκφραση σταρ!  Αυτό δε σημαίνει πως δεν υπήρξαν και άλλοι εξίσου σημαντικοί και ταλαντούχοι αλλά όπως γίνεται συνήθως αυτοί που αφήνουν ιστορία είναι αυτοί που με κάποιο τρόπο καταφέρνουν να την γράψουν και όχι μόνο να είναι κομμάτι της.

 Ντονάτο Μπραμάντε(λεπτομέρεια τοιχογραφίας στην Κάζα Γκραταρόλι, στο Μπέργκαμο)

   Ας ξεκινήσουμε από τον μαιτρ του κεντρικού κτίσματος Ντονάτο Μπραμάντε (περ.1444-1514). Έρχεται στη Ρώμη το 1499. Είναι ήδη εξαιρετικά γνωστός από το Μιλάνο και την Παβία. Το 1503 μπαίνει στην υπηρεσία του Πάπα Ιούλιου Β΄ Ο Πάπας έχει δώσει εντολή να αναγερθεί ο Ναός του Αγίου Πέτρου. Ο Μπραμάντε αναλαμβάνει να σχεδιάσει το ναό. Το έργο του όμως δεν  πραγματοποιείται όπως το είχε σχεδιάσει. Μετά το θάνατό του τα σχέδια επανήλθαν στις προηγούμενες πρακτικές που ακολουθούσαν οι αρχιτέκτονες για λόγους τελετουργίας και χωρητικότητας στο Ναό.

 

Τα τελευταία χρόνια της ζωής ο Μπραμάντε ασχολήθηκε με την ανακατασκευή του καθεδρικού ναού του Αγίου Πέτρου( η χαλκογραφία του 1820 μας παρουσιάζει το ναό με την ομώνυμη πλατεία)

Πορτραίτο του Μιχαήλ Αγγέλου, έργου ενός μαθητή του περ.1510

  Μιχαήλ Άγγελος ( 1475-1564) καλλιτέχνης που το όνομά του αγγίζει τα όρια του μύθου, αν δεν είναι ο ίδιος ο Μύθος.  Γλύπτης, αρχιτέκτονας, ζωγράφος, μελετά σχολαστικά την Αρχαιότητα και αναπαριστά το ανθρώπινο σώμα στην απόλυτη τελειότητά του. Ο Πάπας Ιούλιος Β΄ τον καλεί στη Ρώμη για να σχεδιάσει για τον ίδιο ένα τεράστιο μαυσωλείο. Δυστυχώς τόσο αυτή η παραγγελία όσο και ο σχεδιασμός του νέου ναού του Αγίου Πέτρου ματαιώνονται και επιστρέφει ο Μιχαήλ Άγγελος στην Φλωρεντία σαφώς δυσαρεστημένος. Αργότερα έρχεται ξανά στη Ρώμη για να ζωγραφίσει την οροφή της Καπέλα Σιστίνα. Τέσσερα χρόνια μένει απολύτως απομονωμένος για να ολοκληρώσει το εγχείρημα το οποίο τον εξοντώνει σωματικά και ψυχικά. Το 1547 αναλαμβάνει τις εργασίες για τον τρούλο στο ναό του Αγίου Πέτρου. Αρχιτεκτονικά αυτό θεωρείται το μεγάλο του επίτευγμα. Στο ναό βρίσκεται ένα από τα κορυφαία έργα γλυπτικής του η Πιετά (Αποκαθήλωση).

Η δημιουργία το Αδάμ (1510-1511)

Ραφαήλ αυτοπροσωπογραφία περ.1506

  Ραφαήλ( 1458-1520) είναι ο τρίτος που σφραγίζει καλλιτεχνικά την κορυφή της εποχής της Ώριμης Αναγέννησης μετά τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και το Μιχαήλ Άγγελο. Το όνομά του είναι συνώνυμο της ομορφιάς, τα πορτραίτα του είναι αυθεντικά γεμάτα ένταση και χάρη. Το 1508 ο Πάπας Ιούλιος Β΄ τον κάλεσε για να ζωγραφίσει τα παπικά δωμάτια. Βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του. Το 1514 αναλαμβάνει την εποπτεία της ανακατασκευής του ναού του Αγίου Πέτρου, και το 1515 την καταγραφή από τις ανασκαφές των ρωμαϊκών αρχαιοτήτων. Πεθαίνει ξαφνικά μετά από ταλαιπωρία 37 ημερών και βυθίζει τη Ρώμη στο πένθος.

Η Σχολή των Αθηνών (1509-1510)

  Στην επόμενη ιστορία μας,  θα δούμε ενδεικτικά έργα και άλλων εξαιρετικά σημαντικών καλλιτεχνών. Η επαφή μας δυστυχώς πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο περιεκτική για να λάβουμε μια ιδέα χωρίς να νιώσουμε καλλιτεχνικό κορεσμό. Πρόθεσή μου είναι να σας παρουσιάσω κάποια έργα μεμονωμένα λέγοντας την ιστορία τους και το σκοπό της δημιουργίας. Ας μη ξεχνάμε πως τα περισσότερα από αυτά που βλέπουμε και θαυμάζουμε μέχρι τη σύγχρονη εποχή ήταν παραγγελίες πατρώνων και ο καλλιτέχνης λειτουργούσε μέσα σε ένα πλαίσιο έχοντας ήδη το ζητούμενο.

  Μέχρι την επόμενη φορά εύχομαι όλοι να είστε καλά.

Μουσεία του Βατικανού (Μέρος Δεύτερο)

 

Άποψη της Αίθουσας Σιστίνα 1588-1589 Βιβλιοθήκη του Βατικανού

   Στη σημερινή ιστορία θα κάνουμε μια περιήγηση στα 7 Μουσεία που έχουν όλες τις συλλογές και αποτελούν το σύμπλεγμα των Μουσείων του Βατικανού. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος θα πάρουμε μια γεύση από τα πιο εμβληματικά ίσως και τα πιο διάσημα έργα που υπάρχουν στις συλλογές. Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω τη λέξη σημαντικά αλλά κατά τη γνώμη μου όλα έχουν μια ξεχωριστή σπουδαιότητα.

   Μέσα στα Ανάκτορα του Βατικανού ο επισκέπτης συναντά μνημειώδεις χώρους, διακοσμημένους από διάσημα χέρια και εμπνευσμένους ανθρώπους. Στην περιήγησή του ο θεατής περιδιαβαίνει από την Αυλή του Κουκουναριού (φωτογραφία είδαμε στο πρώτο μέρος), στην Αίθουσα με τους Τοιχοτάπητες που ήταν διακοσμημένη με τους τοιχοτάπητες του Ραφαήλ, τοιχογραφίες του Ραφαήλ και του εργαστηρίου του, μέρος της αυθεντικής Αυλής του Μπελβεντέρε από τις αρχές του 16^ου αιώνα, πίνακες του Φρα Αντζέλικο του 15^ου αιώνα, το δωμάτιου του Πάπα Αλέξανδρου ΣΤ΄Βοργία, την αίθουσα Σιστίνα, την Καπέλα Σιστίνα, τη Βιβλιοθήκη.

 

Μιχαήλ Άγγελος Δευτέρα Παρουσία 1531-1541

    Η διαρρύθμιση δεν είναι η ίδια όπως ήταν στο ξεκίνημα της δημιουργίας των Ανακτόρων. Η τελευταία αλλαγή ολοκληρώθηκε το 1989, κάνοντας τα Μουσεία περισσότερο λειτουργικά και προσβάσιμα στον κόσμο. Εμείς θα ακολουθήσουμε τη διαδρομή που συναντάμε το κάθε ένα. Χρονολογικά ίσως υπάρχει ανακολουθία αλλά φανταστείτε το σα να περπατάτε μέσα στους χώρους.

    Το 1839 ιδρύεται το Αιγυπτιακό Μουσείο συγκεντρώνοντας γλυπτά, επιγραφές, στήλες, λατρευτικά ευρήματα, σαρκοφάγους. Είναι η εποχή  όπως είδαμε στο πρώτο μέρος,  της ανεξέλεγκτης ανασκαφής και ο Πάπας Γρηγόριος ΙΣΤ΄ θεωρεί πως θα προστατέψει ότι ανασύρεται από τις ανασκαφές από επιτήδειους που αποζητούν το κέρδος. Πολλά από τα ευρήματα των ανασκαφών βρέθηκαν στο Ανάκτορα του Αδριανού στο Τίβολι. Την εποχή που ήταν αυτοκράτορας ο Αδριανός, η Αίγυπτος ήταν επαρχία των Ρωμαίων, για αυτό το λόγο βρέθηκαν πολλά αιγυπτιακά αρχαία στην περιοχή, προερχόμενα από τον τόπο καταγωγής τους. Θα συναντήσουμε στις δυο τελευταίες αίθουσες ευρήματα ασσυριακά, σφραγίδες της Μεσοποταμίας, αγγεία από τη Συρία και την Παλαιστίνη.

  Το 1837 ιδρύεται το Γρηγοριανό Ετρουσκικό Μουσείο από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΣΤ΄. Τα ευρήματα είναι της εποχής από τον 9^ο έως 1^ο αιώνα π.Χ. Ήρθαν στο φως από τις ανασκαφές που έγιναν το 19^ο αιώνα στην περιοχή που βρισκόταν στην αρχαιότητα η νότια Ετρουρία στο κεντρικό μέρος της Ιταλικής Χερσονήσου. Έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον πως στη συλλογή υπάρχουν ελληνικά και ιταλικά αγγεία που έχουν τη θέση κτερισμάτων στις ετρουσκικές νεκροπόλεις.

 

Λαοκόων , Ρωμαϊκό αντίγραφο του 1^ου αιώνα μ.Χ. από το πρωτότυπο ελληνικό ορειχάλκινο του 2^ου αιώνα π.Χ.

  Ο γλύπτης Αντόνιο Κανόβα δημιουργεί το Μουσείο Κιαρομόντι το οποίο μοιράζεται τους χώρους με το Μουσείο Πίου και Κλήμεντος. Έτσι το 1771 ανοίγει τις πόρτες του περιλαμβάνοντας το μεν πρώτο 1000 ρωμαϊκά γλυπτά σε απίστευτή ποικιλία, ποιότητα και μέγεθος μαζί με αντίγραφα χαμένων ελληνικών πρωτοτύπων. Το δε Μουσείο Πίου και Κλήμεντος περιλαμβάνει τη συλλογή των ελληνικών και ρωμαïκών αρχαιοτήτων. Εδώ βρίσκονταν τα διάσημα  γλυπτά του Απόλλωνα του Μπελβεντέρε και του Λαοκόωντα.

  Όπως έχουμε αναφέρει πολλές φορές η εποχή του 18^ο και του 19^ο αιώνα είναι η εποχή των ανασκαφών. Οι πάπες στην προσπάθειά τους να βάλουν κάποιους κανόνες νομιμότητας και να προστατεύσουν το δυνατόν τα ευρήματα επιβάλλουν τη χρηματοδότηση, τη συλλογή και σιγά σιγά τη δημιουργία χώρων μέσα στα ανάκτορα για την έκθεσή τους. Τα κίνητρά τους  βέβαια δεν ήταν πάντα τόσο αγαθά. Αν σκεφτούμε μάλιστα  πως τα Μουσεία του Βατικανού μετά τα πρώτα χρόνια του 20^ου αιώνα ήταν προσβάσιμα στο ευρύ κοινό, καταλαβαίνουμε τους απώτερους σκοπούς. Ας μείνουμε  όμως στο αποτέλεσμα και ας σκεφτούμε πως μέσα από αυτή τη στάση των Παπών έχουμε τη δυνατότητα να τα απολαμβάνουμε σήμερα και εμείς.

   Στο Γρηγοριανό Μουσείο Μη Χριστιανικών Αρχαιοτήτων και Χριστιανικό Μουσείο Πίου υπάρχει συλλογή ρωμαϊκών αγαλμάτων και ευρήματα από τις κατακόμβες, τις πρώτες χριστιανικές εκκλησίες, αρχιτεκτονικά θραύσματα, γλυπτά, παλαιοχριστιανικές σαρκοφάγοι, ψηφιδωτά.

  Μετά την πτώση του Ναπολέοντα το 1817 επιστρέφουν στο Βατικανό τα έργα που είχαν υπεξαιρέσει οι Γάλλοι με τις εκστρατείες τους. Το 1932 ιδρύεται η Πινακοθήκη του Βατικανού. Μέσα από χορηγίες, δωρεές και τη μέριμνα ισχυρών φίλων της Παπικής Εκκλησίας η συλλογή εμπλουτίζεται με πολύ σημαντικά έργα. Τα έργα ξεκινούν από το 12^ο - 13^ο αιώνα τα λεγόμενα προαναγεννησιακά φτάνοντας μέχρι τον 19^ο αιώνα. Θα δούμε έργα Τζίοτο, Περουτζίνο, Ραφαήλ, Ντα Βίντσι, Καραβάτζο.

 

 

Ραφαήλ Η Στέψη της Παναγίας 1502-1504 Πινακοθήκη

  Βρισκόμαστε στα 1973. Ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ εγκαινιάζει για πρώτη φορά τη συλλογή της Σύγχρονης Θρησκευτικής Τέχνης που θα γίνει η αφετηρία για τη Συλλογή της Σύγχρονης Τέχνης. Καλλιτέχνες, συλλέκτες, άνθρωποι της Τέχνης προσφέρουν στο να μεγαλώσει και να γίνει μια αξιόλογη συλλογή. Πολλές οι τεχνικές, πολλά τα ονόματα, ποικιλία έργων και ρευμάτων. Ενδεικτικά σας αναφέρω μερικά. Τζόρτζιο ντε Κίρικο, Ογκίστ Ροντέν, Μαρκ Σαγκάλ, Πολ Κλεέ, Καντίνσκι, Πικάσσο, Μπέικον.

 Σύμφωνα με το Πάπα Πίο ΙΑ΄ το 1925 ήταν ένα Ιερό Έτος. Τα Ιερά Έτη γιορτάζονται κάθε 25 χρόνια και είναι η περίοδος που δίνεται άφεση αμαρτιών στους ανθρώπους. Το 1925 είναι το πρώτο Ιερό Έτος μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και επικεντρώνεται στην Ειρήνη. Εκείνη τη χρονιά ο Πάπας λαμβάνει ως δώρα από τον κόσμο (ιδιώτες, εκκλησίες, ιεραποστολές κ.λ.π) τουλάχιστον 100.000 αντικείμενα. Από αυτά περίπου τα 40.000 γίνονται ο πυρήνας στην εγκαινίαση το 1927 του Εθνολογικού Ιεραποστολικού Μουσείου.  Έχουμε ένα πάντρεμα πολιτισμών στους 24 τομείς στους οποίους είναι οργανωμένο του Μουσείο.

Δευτέρα Παρουσία, έργο του Βιετνάμ, Εθνολογικό Ιεραποστολικό Μουσείο

  Τέλος υπάρχει και το Μουσείο με τις Άμαξες που περιλαμβάνει όλα τα μέσα μεταφοράς των Παπών για μικρές εξόδους ή ταξίδια ή επίσημες επισκέψεις.

   Όπως καταλαβαίνουμε τα Μουσεία του Βατικανού είναι ένας ολόκληρος κόσμος που δεν περιορίζεται μόνο στην εκκλησιαστική υπόσταση του κρατιδίου αλλά περιλαμβάνει την ιστορική διαδρομή των ανθρώπων μέσα από την Τέχνη ανά τους αιώνες.

    Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της περιήγησής μας θα δούμε κάποια έργα και θα πούμε κάποιες ιστορίες γύρω από αυτά.

Μέχρι τότε να είστε όλοι καλά!  

Τα Μουσεία του Βατικανού (Μέρος Πρώτο)

 

Βατικανό, Σύμπλεγμα των Μεγάλων Μουσείων

   Η σημερινή περιήγησή μας θα είναι το πρώτο μέρος της επίσκεψης στο Βατικανό στη Ρώμη. Το ιστορικό και καλλιτεχνικό κέντρο του μικρότερου κρατιδίου της Ευρώπης είναι τα Μουσεία του Βατικανού που είναι συνδεδεμένα με την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και τεκμηριώνουν την κοσμική της εξουσία.

  Σε ένα απόκρυφο κείμενο του 9^ου αιώνα αναφέρεται πως «…λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η Δική Μας αυτοκρατορική εξουσία είναι επίγεια, διακηρύσσουμε ότι πρέπει να τιμήσουμε την Αγία Ρωμαϊκή Εκκλησία μας και ότι η Ιερή Επισκοπή του Αγίου Πέτρου πρέπει να εξυψωθεί ένδοξα πάνω από την αυτοκρατορία μας και τον επίγειο θρόνο…» Αυτό το διάταγμα εκδόθηκε από το Μεγάλο Κωνσταντίνο στις 30 Μαρτίου 315 μ.Χ.

 

Η Αυλή του Κουκουναριού με τη σφαίρα του Αρνάλντο Πομοντόρο

    Η εκκλησία του Αγίου Πέτρου βρίσκεται πάνω στο σημείο που ήταν ο ιππόδρομος του Νέρωνα και θάφτηκε ο πρώτος Αρχηγός της  Εκκλησίας. Η πνευματική υπόσταση της Εκκλησίας με την κοσμική συνδέθηκε άρρηκτα με την Τέχνη και τη σύνδεση αυτή την εξέλιξε ο Ιούλιος ο Β΄ ο οποίος είναι αυτός που δημιούργησε το σύμπλεγμα των Μουσείων του Βατικανού. Βρισκόμαστε στο 1506 όπου ανακαλύπτεται ένα σύμπλεγμα γλυπτών από ενιαίο μάρμαρο φιλοτεχνημένο από τρεις διαφορετικούς γλύπτες. Το έργο αναπαριστά τον Τρώα ιερέα Λαοκόωντα που προσπάθησε να αποτρέψει με την μαντική του ικανότητα την καταστροφή της Τροίας και τον Αινεία που ο ρόλος του ήταν καθοριστικός στην ίδρυση της Ρώμης.

   Ο πάπας θεωρεί πως η φιγούρα του Λαοκόωντα αντιπροσωπεύει τη θυσία και εγκαθιδρύει μια νέα ουσία στην Ρώμη βάζοντας το θεμέλιο λίθο για μια σειρά από έργα αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, ζωγραφικής που αποτελούν μεγάλους θησαυρούς και διηγούνται τους άπειρους συμβολισμούς μέσα στην ιστορία της Εκκλησίας αλλά και της Τέχνης. Η συλλογή δεν είναι ενιαία αλλά συνδέει διαφορετικά ρεύματα, εποχές, σκοπιμότητες, που δεν είχαν ως αρχικό στόχο τη μουσειακή άρα την γενική προβολή στον κόσμο αλλά τη συλλογή και προσωπική τέρψη των κληρικών. Οι πάπες και τα 7 μουσεία που αποτελούν το Βατικανό είναι απολύτως συνδεδεμένα. Μιλάμε για συλλογές που προκαλούν θαυμασμό, απορία, εντύπωση και μια αίσθηση μεγαλείου όπως αρμόζει στους χώρους αλλά και σε αυτό που υπηρετεί το δόγμα. Σημαντικό ρόλο στη δυνατότητα της επίσκεψης στους χώρους των Μουσείων έπαιξε η προσέγγιση του πάπα Ιωάννη Παύλου του Β΄ στα σύγχρονα χρόνια, που άλλαξε τη δομή και έκανε πιο εύκολα προσβάσιμη την επίσκεψη και περιήγηση στους χώρους. Ο πάπας Φραγκίσκος θεωρούσε, όπως το παραθέτει στο βιβλίο Πάπας Φραγκίσκος οι απόψεις μου για την Τέχνη, πως οι χώροι των Μουσείων θα πρέπει να είναι χώροι ομορφιάς, που να καλωσορίζουν νέες τέχνες, ανοιχτοί στον κόσμο, ενθαρρύνοντας το διάλογο μεταξύ των θρησκειών, χώροι ζωντανοί, που να αγαπούν το ίδιο τους «γνώστες» με τους μη έχοντας την εμπειρία και τη γνώση. Η Τέχνη έχει μια διάσταση σωτηρίας πρέπει να ανοιχτεί προς τους πάντες και να προσφέρει παρηγοριά και ελπίδα στους ανθρώπους. Αυτό το σημείο το έχουμε κουβεντιάσει πολλές φορές και μέσα στην τάξη αλλά και μέσα από αυτό το blog.

 

Η πόρτα της εισόδου στα Μουσεία του Βατικανού

   Στις αίθουσες που περιδιαβαίνει ο επισκέπτης μπορεί να βρει έναν ανεξάντλητο πλούτο που παντρεύει το πνεύμα, με τα σύμβολα, το δόγμα με την πραγματικότητα, και το μύθο με την ιστορία. Ας μην ξεχνά τη σύνδεση που είχαν οι καλλιτέχνες με τους Πατρώνες – Πάπες. Ο Μιχαήλ Άγγελος με τον Ιούλιο Β΄, ο Αντόνιο Κανόβα με τον Πίο Ζ΄. 500 χρόνια Ιστορίας με αρχιτεκτονικά έργα, παραγγελία έργων, επεκτάσεις, ήδη από τη στιγμή που το Βατικανό γίνεται η επίσημη παπική κατοικία. Το 15^ο αιώνα ιδρύεται η Βιβλιοθήκη και ανεγείρεται η Καπέλα Σιστίνα. Το 1503 ο Πάπας Ιούλιος Β΄ αναθέτει στον αρχιτέκτονα Μπραμάντε να προχωρήσει σε παρεμβάσεις κατασκευάζοντας την Αυλή του Μπελβεντέρε και την Αυλή των Αγαλμάτων. Ο στόχος είναι η ανάδειξη έργων Τέχνης. Ο εμπλουτισμός των συλλογών συνεχίζει το 18^ο - 19^ο αιώνα. Είναι η εποχή που οι ανασκαφές για την ανακάλυψη του αρχαίου κόσμου φτάνουν σε σημεία φρενίτιδας. Προκειμένου να προστατευτούν τα ευρήματα ειδικά από μη οργανωμένες ανασκαφές οι Πάπες δημιουργούν νέους μουσειακούς χώρους για τη στέγαση κάθε λογής ευρήματος. Η νομοθεσία γίνεται πολύ αυστηρή, μπαίνουν κανόνες για τις ανασκαφές και δίνεται προτεραιότητα στο σημείο διερεύνησης και στην επάνδρωσης μια νόμιμης εκστρατείας. Αυτό που είναι εξαιρετικά εντυπωσιακό είναι πως το Βατικανό αποτελείται από ένα σύμπλεγμα Μουσείων. Δεν είναι μόνο ένα αλλά πολλά και πολυθεματικά.

Η Αίθουσα των Μουσών

 Μετά το 1870 που μειώνονται σημαντικά οι αρμοδιότητες του στην πολιτική, τα Μουσεία αρχίζουν να αναδιοργανώνουν τα ήδη πολλά και εξαιρετικά αποκτήματα. Το 1932 ιδρύεται η σημερινή Βιβλιοθήκη. Νέες συλλογές δημιουργούνται με την έλευση του 20^ου αιώνα και την προσήλωση στο ιεραποστολικό έργο έτσι ιδρύεται το Εθνολογικό Ιεραποστολικό Μουσείο και η Συλλογή Σύγχρονης Τέχνης.

 Θα ήθελα να κλείσω αυτό το πρώτο μέρος της περιήγησής μας στα Μουσεία του Βατικανού όπως κλείνει η επίσκεψη που κάνει κάποιος όταν θα περιηγηθεί στους χώρους του. Δεν έχει σημασία ποια διαδρομή θα ακολουθήσει, στο τέλος θα βρεθεί σε μια μικρή πόρτα που θα τον φέρει στο μεγάλο χώρο της Καπέλα Σιστίνα. Κτίστηκε την εποχή του Πάπα Σίξτου Δ΄ και το παρεκκλήσι το τοιχογράφησαν οι πιο δημοφιλείς καλλιτέχνες του 15^ου αιώνα. Έργα του Περουτζίνο, του Μποτιτσέλι κοσμούν το χώρο με σκηνές από τις ιστορίες του Μωυσή και του Χριστού.  Οι νωπογραφίες που ξεχωρίζουν όμως είναι φυσικά του Μιχαήλ Αγγέλου. Τα χρώματα, η ένταση των μορφών, το πυκνό, η αμεσότητα μαγεύουν το θεατή. Είναι σαν να μην τα έχουν αγγίξει ανθρώπινα χέρια.

 Στο δεύτερο μέρος της περιήγησή μας θα μιλήσουμε για τις συλλογές των Μουσείων, θα δούμε έργα και θα πούμε λίγα λόγια πίσω από την ιστορία τους.

Η Αίθουσα των Γεωγραφικών Χαρτών

 

Μέχρι τότε να είστε όλοι καλά.

Οι συμβολισμοί στη Βυζαντινή Τέχνη

 

 Αχειροποίητος

 

   Οι ιστορίες Πολιτισμού δεν είχαν πρόθεση να σας μεταφέρουν ακόμα μια ιστορία πριν την μεγάλη μέρα της  Ανάστασης. Παρόλα αυτά θεώρησα πως θα είχε πολύ ενδιαφέρον να πούμε λίγα πράγματα για την Τέχνη των Βυζαντινών χρόνων μια και δείξατε μεγάλο ενδιαφέρον για τους συμβολισμούς της εποχής.

    Η ιστορία του Βυζαντίου από τα σχολικά μας χρόνια πάντα έπεφτε βαριά και πυκνή. Ζοφερά βαρετή, πολύ πνευματική, πολύ περιεκτική με σχεδόν καθόλου ενδιαφέρον. Και όμως αυτό από πίσω είχε πολλές σκοπιμότητες που δεν είναι η ώρα να τις αναλύσουμε αυτή τη στιγμή και σε αυτή την ιστορία.

     Αν αναλογιστούμε πως η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατάφερε να ζήσει 11 αιώνες, το γεγονός από μόνο του μόνο τυχαίο δεν το λες! Πέρασε δια πυρός και σιδήρου, ανέπτυξε, κατέκτησε, μόρφωσε, διαπαιδαγώγησε, έσωσε συγγράμματα, δημιούργησε νόμους, στρατιωτικά συστήματα, εξήγαγε τέχνη, πολιτισμό, γράμματα και όλα αυτά μέσα από πολύ σοφούς, φωτισμένους και εμπνευσμένους ανθρώπους.

    Εμείς εδώ σήμερα, θα ασχοληθούμε με τους συμβολισμούς στις αγιογραφίες και τα ψηφιδωτά. Στην προηγούμενη ιστορία μιας μιλήσαμε για τη σύνδεση των λαών και των πολιτισμών. Έτσι και σήμερα θα δούμε πόσο συνδεδεμένη είναι η κλασική αρχαιότητα με την ελληνορωμαϊκή τέχνη αλλά και την τέχνη της Ανατολής ειδικά μετά τον 3^ο αιώνα μ.Χ. της Περσίας των Σασσανιδών.

    Οι χριστιανοί αρχικά λόγω της προέλευσής τους από τους ιουδαίους δεν απεικονίζουν εύκολα θρησκευτικά θέματα. Χρησιμοποιούν περισσότερο σύμβολα και αλληγορίες, όπως το παγώνι, το πουλί φοίνικα, το περιστέρι, την άμπελο, το φίδι. Σιγά σιγά όμως αρχίζει η αφήγηση της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης και η απεικόνιση σκηνών βγαλμένων από τα κείμενα. Τα ψηφιδωτά έχουν μεγάλη διάδοση κατά τους πρώτους χρόνους του Χριστιανισμού. Τα συναντάμε σε τοίχους, δάπεδα από μάρμαρο, με μεταλλικά υλικά όπως χρυσό, άργυρο. Σιγά σιγά μπαίνουν και οι χρωματιστές ψηφίδες που αρχίζουν να ζωντανεύουν τα έργα.

   Το μεγάλο οικονομικό κόστος είναι αυτό που αποτρέπει την ευρεία χρήση των ψηφιδωτών. Για να «ντυθούν» οι ιεροί ναοί καλούνται χορηγοί, αυτοκράτορες, πατριάρχες, υψηλοί αξιωματούχοι να συνδράμουν με τον οβολό τους. Τα ψηφιδωτά που βρίσκονται στον Άγιο Δημήτριο της Θεσσαλονίκης, στον Άγιο Βιτάλιο της Ραβέννας, στους Αγίους Αποστόλους στην Κωνσταντινούπολης, στη Μονή της Θεοτόκου στο Σινά (η Μονή της Αγίας Αικατερίνης από το 12^ο αιώνα) και αλλού είναι της πρωτοβυζαντινής εποχής 4^ος – 6^ος αιώνας. Αυτήν την περίοδο έχουμε ανάπτυξη στις φορητές εικόνες, βρίσκουμε πορτραίτα αυτοκρατόρων και πολλά νεκρικά πορτραίτα σώζονται στην Αρσινόη της Μέσης Ανατολής (αυτά είναι τα γνωστά σε όλους φαγιούμ). Οι φορητές εικόνες πολλές φορές παίρνουν τη διάσταση του μυθικού σα να μην τις έχει αγγίξει ανθρώπινο χέρι για αυτό λέγονται αχειροποίητες. Τις παρέδωσε ο Θεός απευθείας.

   Η εξέλιξη φέρνει την ανάπτυξη της μικρογραφίας στα χειρόγραφα. Δημιουργούνται σχολές που έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όπως είναι η Κρητική Σχολή με εκπρόσωπο τον Μανουήλ Πανσέληνο (14^ος αιώνας), η Μακεδονική Σχολή, είναι η εποχή τη παλαιολόγειας ανάπτυξης στη Τέχνη 12^ος -15^ος αιώνας.

 

Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης «η Παναγία δέεται εν μέσω αγγέλων»

    Τα γενικά χαρακτηριστικά της βυζαντινής Τέχνης της δίνουν μια ξεχωριστή φυσιογνωμία που είναι απολύτως αναγνωρίσιμη. Ο κύκλος των θεμάτων είναι μέσα από τη Γραφή, οι άγιοι κοσμούν συγκεκριμένα σημεία του Ναού. Τα χαρακτηριστικά των μορφών είναι απολύτως συγκεκριμένα με αποτέλεσμα να είναι αναγνωρίσιμες οι μορφές  από όλους. Η παρουσίαση του Χριστού, της Παναγίας, των Αποστόλων, των Αγίων βρίσκεται μετωπικά ή σε τρία τέταρτα με μάτια στραμμένα στο θεατή ενώ ο Σατανάς ή ο Ιούδας βρίσκονται στα πλάγια γιατί ο πιστός δε θέλει σε καμία περίπτωση να έρθει σε επαφή μαζί τους. Ο ρυθμός και η κίνηση των μορφών είναι συγκεκριμένος, οι παραστάσεις είναι σε δυο διαστάσεις και όχι σε τρεις, η αναλογία των μορφών δεν υπακούει στα πραγματικά δεδομένα, η φύση αποδίδεται σχηματικά, τα υλικά είναι πλούσια, γίνεται χρήση συγκεκριμένων χρωμάτων όπως το χρυσό, το λευκό, το πορφυρό στην πρώτη γραμμή με το κυανό και το πράσινο να έπονται. Ο κόσμος της βυζαντινής ζωγραφικής ξεπερνά αυτό που φαίνεται, πηγαίνει προς το αόρατο, αποζητά την εσωτερικότητα, διδάσκει το καλό, δεν τον ενδιαφέρει το καθημερινό, αυτό που τον αφορά είναι η ψυχική γαλήνη των πιστών. Χωρίς να αρνείται την ύλη δείχνει απόλυτη υποταγή στο πνεύμα. Εδώ είναι που γίνεται η συνάντηση σώματος – πνεύματος, μορφής – περιεχομένου. Αυτό που αφορά είναι η ψυχή, το άυλο, ξεπερνιέται το ανθρώπινο. Τα πρόσωπα είναι λεπτά, άυλα, με επισημότητα, κυριαρχούν στο σώμα, έχουν μεγάλα μάτια, η μύτη είναι μια λεπτή γραμμή και τα χείλη άσαρκα. Το φωτοστέφανο συμπληρώνει τη θετική εικόνα του Αγίου. Σημασία δεν έχει η λεπτομέρεια της απόδοσης της μορφής, ο αγιογράφος λειτουργεί αφαιρετικά, θέλει να μεταφέρει την αλήθεια της θείας αποκάλυψης. Σε αυτό το πλαίσιο οι αγιογράφοι παραμένουν στην ανωνυμία τους. Δεν τους ενδιαφέρει η προσωπική ανάδειξη αλλά η έκφραση της εκκλησίας και του συνόλου.

   Η τέχνη του Βυζαντίου λειτουργεί και μεταφέρει περισσότερο τη λογική αντίθετα με τους Δυτικούς που λειτουργούν με το αίσθημα. Οι Δυτικοί συμμερίζονται το μαρτύριο των Παθών οι Βυζαντινοί επικεντρώνονται στην Ανάσταση που είναι η νίκη προς το Θάνατο. Δίνουν συμμετρικά και σε μέτωπο τις μορφές, συμβολίζοντας την ηρεμία στο χώρο. Προτιμούν τη ζωγραφική ως μέσο και όχι τη γλυπτική που ανέπτυξαν οι Δυτικοί στις αποτυπώσεις τους. Οι διαφορές μεταξύ τους πολλές και ίσως αγεφύρωτες, γιατί είναι διαφορετική η προσέγγιση που βλέπουν τα πράγματα.

  Η ουσία είναι πως το Βυζάντιο με την τέχνη του επηρέασε τον κόσμο, φέρνει τους πιστούς πιο κοντά στην πνευματική οντότητα που θα πρέπει να κατακτήσουν και δικαιολογεί μέχρι κεραίας την λατρευτική ιεροτελεστία. Αρκεί οι άνθρωποι να αφουγκράζονται τα μηνύματα και να δουν πως δεν είναι σκοτεινά.

  Να είστε όλοι καλά!

Δώδεκα Απόστολοι η σκηνή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος

Οι συμβολισμοί του Πάσχα

 

   

Πάσχα, Χρόνης Μπότσογλου

 

 Διανύουμε την πιο πνευματική εβδομάδα του Χρόνου. Μια εβδομάδα που συμπυκνώνει γεγονότα, συναισθηματική πίεση, ψυχική προετοιμασία για το χαρμόσυνο νέο της Ανάστασης. Έρχεται η στιγμή που η Ζωή νικά το Θάνατο και το Ανθρώπινο γένος βιώνει την απόλυτη παρηγοριά και την έλλειψη φόβου.

  Κάθε μέρα έχει να μας πει μια ιστορία μέσα από τα ήθη και τα έθιμα του κάθε τόπου, αλλά και μέσα από τις θρησκείες του κόσμου. Όσο και αν προσπαθούν οι άνθρωποι να αντιπάλλονται στην πραγματικότητα είναι περισσότερο συνδεδεμένοι από ότι φαντάζονται. Αυτή είναι όμως μια ιστορία μόνη της.

  Σήμερα θα μιλήσουμε για όλες αυτές τις μικρές συνήθειες που περνούν από γενιά σε γενιά παρόλο που έχουν αρχίσει σιγά σιγά να φθίνουν τουλάχιστον στα αστικά κέντρα. Ο Απρίλιος πήρε το όνομά του από λατινικό ρήμα aperio που σημαίνει ανοίγω. Είναι ο μήνας της άνθισης, ο μήνας της άνοιξης. Αφιερωμένος στην θεά Αφροδίτη κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Τον Απρίλιο γιορτάζεται η μεγαλύτερη γιορτή της Ορθοδοξίας . Το χριστιανικό Πάσχα κατάγεται από το εβραϊκό και εκείνο με τη σειρά του από την αιγυπτιακή γιορτή Πισάχ που ήταν η γιορτή της εαρινής ισημερίας. Πισάχ σημαίνει διάβαση και συμβολίζει την έλευση του Ήλιου από τον Ισημερινό. Οι Εβραίοι υιοθέτησαν τη γιορτή μετονομάζοντάς την σε Πεσάχ σε ανάμνηση της διάβασης από την Ερυθρά Θάλασσα στο δρόμο προς την ελευθερία με το θαύμα του Μωυσή. Η γιορτή ξεκίνησε να έχει εθνικό χαρακτήρα αλλά με την πάροδο των ετών απέκτησε χαρακτήρα συνυφασμένο με τη γη. Είναι η εποχή που ωριμάζουν οι πρώτοι καρποί και τα στάχυα. Όλα τα πρώτα είναι αφιερωμένα στο Θεό. Οι Χριστιανοί πήραν το Πάσχα και το αφιέρωσαν στην Ανάσταση του Χριστού. Ιστορικά η Α’ Οικουμενική σύνοδος το 325 μ.Χ. όρισε να γιορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά την πανσέληνο της εαρινής ισημερίας. Ο λόγος ήταν γιατί έπρεπε να διαφοροποιηθεί από το Πάσχα των Εβραίων που γιορταζόταν την ίδια μέρα με την πανσέληνο και γιατί έπρεπε να συμπίπτει με το γεγονός της Ανάστασης που συνέβηκε χρονικά μετά το Πάσχα των Εβραίων. Η χρονική περίοδος δεν περιορίζεται μόνο στη Μεγάλη Εβδομάδα και τη Σαρακοστή. Ξεκινά την Κυριακή του Τελώνη και Φαρισαίου και ολοκληρώνεται με την Πεντηκοστή, σχεδόν εκατόν είκοσι μέρες. Όλα όσα συμβαίνουν έχουν ένα σκοπό. Ο πιστός πρέπει να προετοιμάσει την ψυχή του για το μεγάλο θαύμα της Ανάστασης. Όλες αυτές οι μέρες διηγούνται μια πορεία. Η κλιμάκωση ξεκινά με την Ανάσταση του Λαζάρου και κορυφώνεται με την Ανάσταση του Χριστού. Τα έθιμα που συναντάμε συνδέονται άρρηκτα με την άνθιση της φύσης και τους κινδύνους που μπορεί να αντιμετωπίσει, με τη γονιμότητα της φύσης και την εξασφάλιση καλύτερης σοδειάς , με την πάταξη του κακού και τις όποιες απειλές υπάρχουν απέναντι στην καρποφορία και την ψυχική ανάταση του ανθρώπου.  Όλα έχουν ένα νόημα αυτές τις μέρες.

  Γνωστά έθιμα της περιόδου είναι τα δυο μεγάλα Ψυχοσάββατα, το κάψιμο του Ιούδα που παρόλο που συνδέθηκε λατρευτικά με το μαθητή που πρόδωσε τον Ιησού, η ρίζα του είναι στα παλαιοχριστιανικά χρόνια και έχει το νόημα της αποτροπής από το κακό. Η καταστροφή του κακού δαίμονα. Τον ίδιο σκοπό έχουν οι φωτιές που ανάβονται σε μερικά μέρη της Ελλάδας. Ένα έθιμο που υπάρχει ακόμα και έχει τις ρίζες του στην Αρχαιότητα είναι οι κούνιες. Ήταν  γιορτή των αρχαίων Αθηναίων. Με το κούνημα της  κούνιας δημιουργείται μια συνθήκη κάθαρσης, απομάκρυνσης του κακού και καθαρισμού του αέρα.

  Όπως  όλες οι μεγάλες στιγμές είναι συνδεδεμένες με το φαγητό έτσι και το Πάσχα παίζει τεράστιο ρόλο. Μετά από μια πολύ μεγάλη περίοδο στέρησης με τη νηστεία ( για όσους βέβαια την διατηρούν) οι πιστοί περιμένουν την μέρα της Κυριακής του Πάσχα για να φάνε καλά. Στις εποχές που η τροφή ήταν λιγοστή ήταν η στιγμή που μπορούσαν να τραφούν καλύτερα. Για αυτό έχει βγει και το ρήμα πασκάζω που σημαίνει τρώω καλά και πολύ. Ο καπνός από το σουβλιστό οβελία ανεβαίνει στον ουρανό εξευμενίζοντας νεκρούς και ευφραίνοντας τους ζωντανούς. Το Άγιο Πάσχα πέρα από τη νίκη της Ζωής απέναντι στο Θάνατο είναι στην πραγματικότητα η γιορτή της ίδιας της Ζωής που ανθίζει σε όλες τις μορφές, που νιώθει, μεγαλουργεί και χαίρεται.

  Η εποχή που ζούμε δεν είναι από τις πιο αισιόδοξες και σίγουρα δεν είναι συνδεδεμένη πια με τους συμβολισμούς. Παρόλα αυτά θα ήταν ένα μικρό θαύμα να αφήσουμε τον οργασμό της Φύσης να κατακλύσει την ψυχή μας και ίσως να μπορέσουμε να νιώσουμε αυτή τη γαλήνη και τη χαρά που θέλουν οι μέρες.

Καλή Ανάσταση

Πηγή: Άλκη Κυριακίδου – Νέστορος «Οι 12 μήνες, Τα λαογραφικά»

Προβληματισμοί σε ένα σιωπηλό κόσμο

 

Τα χρώματα του ουρανού μετά από την καταιγίδα. Το έργο Τέχνης της Φύσης!

    Σήμερα η ιστορία μας θα έχει να κάνει με συμπεριφορές. Άλλωστε ο τρόπος που συμπεριφερόμαστε στο περιβάλλον μας είναι αυτό που μας ξεχωρίζει ως πολιτισμένους ή μη. Στην εποχή που το θυμικό υπερισχύει της λογικής, που η πραότητα, η ηρεμία θεωρούνται αδυναμία, που ο σνομπισμός ξεπερνά τα εσκαμμένα και γίνεται μέσω ισχύος, δύναμης και επιβολής, δημιουργείται ο προβληματισμός ποιος ακριβώς είναι ο λόγος που οι άνθρωποι προτιμούμε αυτού του είδους την παρουσία, αντί να εκδηλώνουμε την υπόστασή μας με άλλους τρόπους λιγότερο φανταχτερούς.

  Στην εποχή που οι Life Coaches προτάσσουν σθεναρά την άποψη πως πρώτα ΕΓΩ θα πρέπει να νιώθω καλά, συμβαίνει μια παρεξήγηση. Αυτό που λένε οι άνθρωποι και πολύ σωστά είναι, πως ο κάθε ένας από μας θα ήταν καλό να καταλαμβάνει το χώρο που του αναλογεί. Εκεί που σταματά η ελευθερία του ενός, ξεκινά η ελευθερία του άλλου. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να δεχόμαστε τα ίδια πράγματα, με τον  ίδιο τρόπο, στον ίδιο ρυθμό και με την ίδια ένταση. Και όμως ζώντας μέσα στην εποχή της ταχύτητας, στην εποχή της εικόνας αυτό που μας νοιάζει περισσότερο είναι αυτό που φαίνεται και όχι αυτό που είναι. Δεν εμβαθύνουμε εύκολα, αποφεύγουμε να προβληματιστούμε, μένουμε στην επιφάνεια και αποφεύγουμε τα δύσκολα πιστεύοντας με αυτό τον τρόπο πως είτε δεν υπάρχουν, είτε δε θα μας βρουν, είτε πως τα ξεπερνάμε πιο εύκολα, είτε η ευθύνη δεν είναι δική μας αλλά φταίνε πάντα οι άλλοι για ότι συμβαίνει γύρω μας, είτε η Ζωή είναι άδικη απέναντί μας.

  Αυτό συμβαίνει και με την Τέχνη και γενικώς με την ομπρέλα του Πολιτισμού. Οι άνθρωποι αποφεύγουν να μπουν στην ουσία γιατί πιστεύουν πως ο κόπος δε αξίζει. Το να ξοδέψουν λίγο παραπάνω πνευματικά κύτταρα είναι ίσως σπατάλη. Το να δουλέψουν το μέσα τους ακόμα και αν περάσουν από Συμπληγάδες είναι βαρύ εεε και που να τρέχουμε τώρα. Και όμως αν μπορούσαμε να εκπαιδεύσουμε τον εγκέφαλό μας, αν μπορούσαμε να πάρουμε το χρόνο μας χωρίς ενοχές, αν μας δίναμε τη δυνατότητα της σκέψης πέρα από τα προφανή, αν παίρναμε τη γενναία απόφαση πως η ευθύνη είναι και δική μας, πως έχουμε μερίδιο και στα δύσκολα, πως η Ζωή δε μας χρωστά τίποτα, το αποτέλεσμα θα ήταν αυτό που θα μας δικαίωνε και θα μας έκανε πραγματικά πολιτισμένους!

 Καλό Μήνα!