Για να θεωρηθεί κάπως
ολοκληρωμένο ένα αφιέρωμα στα Μουσεία του Βατικανού θα ήταν καλό να δούμε στοχευμένα
κάποια έργα από την τεράστια ποικιλία των συλλογών τους. Στο προηγούμενο μέρος
γνωρίσαμε τρεις από τους πιο διάσημους δημιουργούς δίπλα σε κάποια από τα έργα τους.
Σήμερα θα δούμε κάποια έργα και θα επιχειρήσουμε μια σύντομη προσέγγιση της ιστορίας
πίσω από το καθένα.
Απόλλων του Μπελβεντέρε
Ο Απόλλωνας
του Μπελβεντέρε ρωμαϊκό μαρμάρινο γλυπτό αντίγραφο του 2ου αιώνα
μ.Χ. από το ορειχάλκινο άγαλμα του Λεωχάρη από το 330 – 320 π.Χ. Ήρθε στο φως
μετά από ανασκαφές στην περιοχή Γκροταφεράτα το 1489 κοντά στη Ρώμη και τοποθετήθηκε
σε μια από τις μεγάλες κόχγες της Αυλής των Αγαλμάτων λίγα χρόνια αργότερα από
τον Πάπα Ιούλιο Β΄. Πήρε το όνομά του από τη θέση στην οποία τοποθετήθηκε. Η
Αυλή των Αγαλμάτων βρισκόταν κοντά στην μεγαλόπρεπη Αυλή του Μπελβεντέρε. Ο
Αρχιτέκτονας Μπραμάντε, που είδαμε τη μορφή του στο προηγούμενο μέρος,
διαμόρφωνε εκείνη την εποχή τα Ανάκτορα του Βατικανού. Αρχικά θεωρήθηκε πρωτότυπο
λόγω των τέλειων αναλογιών του μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα. Μάλιστα
πίστευαν πως προερχόταν από το ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς. Μετά από χημικές
αναλύσεις που έγιναν στο μάρμαρο επιβεβαιώθηκε πως το υλικό είναι από τα
λατομεία της Τοσκάνης και το άγαλμα είναι της εποχής του Αδριανού, αντίγραφο
ελληνικό. Αυτό όμως σε καμία περίπτωση δε μειώνει την ικανότητα του γλύπτη να
μεταφέρει την τέλεια κίνηση σε μάρμαρο από ένα έργο που ήταν σχεδιασμένο σε
ορείχαλκο. Τεχνικά τα ορειχάλκινα αγάλματα ήταν κενά εσωτερικά άρα και πιο
ελαφριά και πιο σταθερά, σε αντίθεση με τα μαρμάρινα που είναι συμπαγή. Οι
διαστάσεις είναι σε φυσικό μέγεθος κάτι που στη μαρμάρινη αποτύπωση είναι
πραγματικός άθλος. Για να αποφύγει αυτή την δυσκολία ο γλύπτης ενσωμάτωσε ένα
είδος βάσης κάτω από το αριστερό πόδι και έφερε ένα είδος στήριξης με τη μορφή ενός
κορμού δέντρου. Αυτό το συναντάμε συχνά στα ρωμαϊκά αγάλματα.
Όταν έφτασε στο Βατικανό το άγαλμα δεν είχε
χέρια. Ο Μιχαήλ Άγγελος συμβούλεψε τον Πάπα να τα προσθέσει. Έτσι ανατέθηκε στο
γλύπτη Τζοβάνι Ανιόλο Μοντορσόλι να αναλάβει την αποκατάσταση το έργου. Ο
Μοντορσόλι παρενέβη δραστικά για να αποκαταστήσει το έργο, δημιούργησε
καινούριο χέρι και επιμήκυνε τον κορμό του δένδρου. Το γλυπτό σήμερα βρίσκεται
στο Μουσείο Πίου και Κλημέντος.
Σάντρο Μποτιτσέλι Σκηνές από τη ζωή του Μωυσή (1481-1482)
Ένας μεγάλος δάσκαλος
και καλλιτέχνης της Αναγέννησης είναι και ο Σάντρο Μποτιτσέλι. Εδώ βλέπουμε τη
νωπογραφία του Σκηνές από τη Ζωή του Μωυσή πιο συγκεκριμένα Την τιμωρία
των εξεγερμένων Εβραίων (1481-1482). Ο πάπας Σίξτος Δ΄για να διακοσμήσει
την Καπέλα Σιστίνα στρέφεται στους καλύτερους μαέστρους της εποχής του. Ο Μποτιτσέλι
που κατάγεται από τη Φλωρεντία βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του
απολαμβάνοντας την εύνοια του Λορέντζο των Μεδίκων. Όταν του ανατέθηκε το έργο των
νωπογραφιών ο ζωγράφος φαίνεται πως πιέστηκε αρκετά, γιατί οι τοιχογραφίες
αναπαριστούσαν γεγονότα των Γραφών και έπρεπε μεταξύ τους να έχουν παραπομπές
και αλληλουχία. Το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικά σύνθετο, πολύπλοκο, πλούσιο,
γεμάτο λεπτομέρειες. Ο λόγος που επιλέχθηκαν οι ιστορίες της ζωής του Μωυσή
είναι απολύτως λογικός. Ο Μωυσής είναι ο προάγγελος του Χριστού και συνδέει την
Παλαιά με την Καινή Διαθήκη. Ο Μωυσής παίζει το ρόλο του νομοθέτη και επικεφαλή
του Εβραϊκού Λαού ενώ ο Χριστός είναι αυτός που καθιερώνει την εξουσία του Πάπα
δίνοντας την ευθύνη της Εκκλησίας στον Πέτρο. Η νωπογραφία απεικονίζει τη
στιγμή της Εξόδου στην οποία μια ομάδα επαναστατεί γιατί αρνείται την εξουσία
του Ααρών, αδελφού του Μωυσή και του Μωυσή. Μετά την παρέμβαση του Θεού οι
στασιαστές καταποντίζονται σε ένα χάσμα που άνοιξε ως εκ θαύματος στο έδαφος. Το
μήνυμα είναι ξεκάθαρο. Όποιος εναντιωθεί στον Πάπα, που είναι ο εκπρόσωπος του
Θεού στη γη, θα λάβει την ανάλογη τιμωρία και δεν επιδέχεται καμία αμφισβήτηση
η εξουσία του.
Μιχαήλ Άγγελος Οροφή της Καπέλα Σιστίνα (1508-1512)
Το 1505 ο πάπας Ιούλιος Β΄ καλεί τον Μιχαήλ
Άγγελο στη Ρώμη. Του έχει ήδη αναθέσει να λαξεύσει το ταφικό του μνημείο που θα
μπει στην εκκλησία του Αγίου Πέτρου που εκείνη την εποχή κτιζόταν. Ξεκινούν
διαφωνίες γιατί από τη μια πλευρά το έργο είναι εξαιρετικά φιλόδοξο και δαπανηρό
και από την άλλη ο Πάπας προσπαθεί να ξοδεύει με φειδώ τα χρήματά του λόγω των
πολέμων και της ανοικοδόμησης του ναού του Αγίου Πέτρου. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζητά
ακρόαση από τον πάπα, ο οποίος όμως του την αρνείται με αποτέλεσμα ο μεγάλος μαέστρος
να θυμώσει, ας μην ξεχνάμε πως ο χαρακτήρας του είχε έντονες εξάρσεις οργής,
και να εγκαταλείψει τη Ρώμη χωρίς την συγκατάθεση του πατρώνα του. Ο Πάπας
αναγνωρίζοντας το μεγαλείο του καλλιτέχνη του αναθέτει εκ νέου να ζωγραφήσει
την οροφή της Καπέλα Σιστίνα. Μια παραγγελία που ο Μιχαήλ Άγγελος δέχθηκε απρόθυμα
αλλά έγινε η αιτία να συμφιλιωθούν τα δυο μέρη. Ξεκινά να εργάζεται το 1508.
Προετοιμάζει την οροφή, αφαιρεί την προυπάρχουσα διακόσμηση από την εποχή του
Σίξτου Δ΄ δίνει μια ψευδαίσθηση αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης και συνδυάζει τα
βιβλικά θέμα με τις νωπογραφίες των τοίχων. Στις 31 Οκτωβρίου 1512
αποκαλύπτεται το μεγαλείο της οροφής σε όλους. Το έργο του τον έχει καταπονήσει
και τον έχει εξουθενώσει και σωματικά αλλά κυρίως ψυχικά. Συνοπτικά μπορούμε να
πούμε πως στην οροφή αναπαρίστανται ιστορίες από τη Γένεση, προφήτες, Σίβυλλες,
οι Πρόγονοι του Ιησού. Στην κεντρική ζώνη της οροφής έχουμε τις εννέα ιστορίες της
Γένεσης, σκηνές από τη Δημιουργία, τον κατακλυσμό του Νώε από τον οποίο προέρχεται
το Εβραϊκό Έθνος, επεισόδια της Νέας Διαθήκης.
Ραφαήλ, Παρνασσός (1510-1511)
Θα ήθελα να
κλείσω τη σημερινή μας περιήγηση με έναν τεράστιο μαέστρο που είδαμε την προσωπογραφία του μαζί με ένα από τα πιο
διάσημα έργα του στο προηγούμενο μέρος. Ο Ραφαήλ γνωστός για τη Σχολή των
Αθηνών (1509-1510). Εμείς σήμερα θα δούμε μια άλλη νωπογραφία που βρίσκεται
στην Αίθουσα Υπογραφής και είναι ο Παρνασσός (1510-1511). Η αίθουσα αυτή
είναι η πρώτη που ανέλαβε ο Ραφαήλ να διακοσμήσει. Στεγάζει την ιδιωτική
βιβλιοθήκη του Πάπα πολεμιστή. Μέχρι το θάνατό του Πάπα υπήρχαν 220 τόμοι
βιβλίων. Ο Μιχαήλ Άγγελος τον έχει αποτυπώσει ως πολεμιστή κρατώντας ένα σπαθί μετά
από τη δική του επιθυμία και όχι με ένα βιβλίο, γιατί ο πάπας θεωρούσε πως δεν ήταν άνθρωπος
των γραμμάτων. Αλλά σίγουρα αποδείχθηκε πως ήταν άνθρωπος των Τεχνών. Ο
Δάσκαλος από το Ουρμπίνο κάνει σαφείς αναφορές στον πολιτισμό στις νωπογραφίες
του. Στην οροφή εμφανίζονται τέσσερις γυναίκες που προσωποποιούν την Ποίηση, τη
Φιλοσοφία, τη Θεολογία και τη Νομική Επιστήμη. Ο Παρνασσός σύμφωνα με τις πηγές
ήταν ο παράδεισος άρα δικαιολογημένα θεωρείται πως είναι το μέρος που θα
βρεθούν οι πάπες. Στο κέντρο ο Απόλλωνας ο θεός της ποίησης και της μουσικής,
περιστοιχίζεται από τις Μούσες. Κάποιες κρατούν το αναγνωριστικό τους αντικείμενο
και έτσι μπορούμε να τις ξεχωρίσουμε. Η Θάλεια κρατά τη μάσκα της κωμωδίας, η
Κλειώ με ένα βιβλίο αντιπροσωπεύει την ιστορική αφήγηση, η Καλλιόπη προστατεύει
την επική ποίηση κρατώντας μια σάλπιγγα, η Τερψιχόρη κρατά ένα έγχορδο όργανο
και εκπροσωπεί το χορό, η Μελπομένη φορώντας μωβ κρατά τη μάσκα της τραγωδίας.
Όσους δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε, προκύπτει από την έλλειψη διάθεσης του
ίδιου του Ραφαήλ να τους χαρακτηρίσει.
Αν επιτρέψετε στον
εαυτό σας να αφιερώσει χρόνο σε αυτό που σας κεντρίζει περισσότερο το ενδιαφέρον
μπορεί να ανακαλύψετε πολύ περισσότερα από αυτά που μπορώ να σας παραθέσω. Αν
επισκεφτείτε τα Μουσεία μην προσπαθήσετε να τα δείτε όλα. Απολαύστε το οπτικό
ταξίδι σας. Ίσως σας έρθουν στο μυαλό κάποια πράγματα από αυτά που είδαμε μαζί.
Μέχρι την επόμενη
ιστορία να είστε όλοι καλά!