Η Τέχνη μέσα στα μάτια ενός μικρού παιδιού

 

  Λίγο πριν το τέλος του Μαρτίου και τον ερχομό του Πάσχα μέσα σε δύσκολες στιγμές για ολόκληρο τον πλανήτη λόγω πολέμου, πιέσεων, λάθος αποφάσεων, λάθος ανθρώπων, ήθελα η σημερινή ιστορία να έχει μια γλυκιά επίγευση. Τις τελευταίες φορές που έκατσα να γράψω κάτι ένιωσα τόσο επηρεασμένη από όλα αυτά τα μάταια που συμβαίνουν, έχοντας πάντα την απορία γιατί; Τους εκπαιδευόμενους τους παροτρύνουμε να αναζητούν το τι αλλά σήμερα το γιατί είναι αυτό που προβληματίζει. Οι νέοι άνθρωποι στρέφονται σε μας με μια δυσπιστία, με αποδοκιμασία για τον κόσμο που τους παραδίδουμε, με άρνηση για το ζοφερό τώρα και το πιο σκοτεινό μέλλον. Βέβαια και μεις κάπως έτσι αντιμετωπίσαμε τους πριν από εμάς. Σήμερα λοιπόν θα σας διηγηθώ μια ιστορία ενός μικρού κοριτσιού που με τη στάση του κατάφερε να δώσει μια νότα αισιοδοξίας και δροσιάς στη στιγμή.

  Θα τοποθετήσουμε την ιστορία μας στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Ένας χώρος γεμάτος αριστουργήματα, πολυφωτογραφισμένα, διάσημα, αποτυπώσεις ψυχικών στιγμών των δημιουργών, παραγγελίες πατρώνων της Τέχνης, πολιτικές απόψεις αποτυπωμένες στον καμβά. Το κάθε ένα ξεχωριστά και όλα μαζί έχουν να πουν στο θεατή ιστορίες, πολιτικής, πάθους, έρωτα, θανάτου, ψυχικής αγαλλίασης ή απόγνωσης. Ο κόσμος περνά, δεν παρατηρεί, απλώς βλέπει, δεν αφουγκράζεται, δεν προβληματίζεται. Η μια αίθουσα διαδέχεται την άλλη, το συναίσθημα της ευφορίας γίνεται γρήγορα δυσφορία, γιατί είναι τόσο πολλά, δεν προλαβαίνουν να τα δουν όλα. Στους περισσότερους συμβαίνει αυτό.            

  Υπάρχει όμως και ένα πλάσμα που δε νοιάζεται. Ένα μικρό κορίτσι κάθεται σε ένα παγκάκι με σταυρωμένα τα ποδαράκια της φτιάχνοντας ένα ιδιαίτερο έδρανο, έχει γύρω της χρώματα, μπλοκ ζωγραφικής. Το πλήθος του κόσμου δεν την αφορά, όλη της η προσοχή είναι στραμμένη στον πίνακα που βρίσκεται μπροστά της. Κάτι της λέει, κάτι μιλάει στην ψυχή της, κάτι του απαντά και αρχίζει να αποτυπώνει την δική της εκδοχή. Η προσπάθεια μεγάλη, βγάζει λίγο τη γλωσσίτσα της έξω προσπαθώντας να ισορροπήσει στο άβολο παγκάκι, σκύβει, ίσως η πλατούλα της πονά αλλά εκείνη είναι τόσο απορροφημένη από τη συνομιλία. Εναλλάσσει τις αποχρώσεις των χρωμάτων, πιέζοντας το μολύβι όταν θέλει να δώσει μεγαλύτερη ένταση. Τα μαλλάκια της πέφτουν στο μέτωπο αλλά δεν την ενδιαφέρει. Αυτό που τη νοιάζει είναι να απολαύσει τη στιγμή που έχει τη δυνατότητα να προσφέρει στον εαυτό της.

   Παρατηρώντας διακριτικά όλη αυτή την ξεχωριστή εικόνα, δεν μπορούσα να μη σκεφτώ πως από τη μια το κοριτσάκι αυτό, ο νέος Κόσμος, μεταφέρει στους πολλούς ένα ελπιδοφόρο μήνυμα, το μήνυμα της όμορφης απόλαυσης μέσα από την Τέχνη και από την άλλη οι γονείς,  αυτού του παιδιού, ο παλιός Κόσμος, του έδωσαν τη δυνατότητα να χαρεί και να νιώσει την ελευθερία μέσα από αυτή τη συνομιλία φέρνοντάς την στην Πινακοθήκη. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ένιωσα έστω πρόσκαιρα πως ίσως υπάρχει ελπίδα! Είναι η στιγμή που συναντιόμαστε και μας δίνουμε τη δυνατότητα της συμπόρευσης. Είναι η στιγμή που όλες οι ερωτήσεις λαμβάνουν τις κατάλληλες απαντήσεις. Είναι η στιγμή που ο κόσμος μας γίνεται λίγο καλύτερος μέσα στο άχρονο του Χρόνου!

                    

Βενσέντ Βαν Γκόγκ,Νεκρή Φύση: Βάζο με δεκαπέντε ηλιοτρόπια, Άρλ, Αύγουστος 1888, Λάδι σε μουσαμά 93χ73 εκ. Λονδίνο, Εθνική Πινακοθήκη

Ένας προβληματισμός μέσα στην Ομορφιά

 

Edgar Degas (1834-1917), Πλύστρες και άλογα 1904 παστέλ, κάρβουνο, σφομίλι σε χαρτί ιχνογραφίας επικολλημένο σε χαρτόνι, Λωζάνη, Mousee cantonal dew Beaux- Arts

  Η σημερινή ιστορία είναι περισσότερο ένας προβληματισμός σε σχέση με όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας σε αυτόν τον τόσο μικρό και σχεδόν ασήμαντο πλανήτη που ζούμε.  Πως οι άνθρωποι είναι ικανοί για την ασχήμια και τον όλεθρο σε αντίθεση με το φως και την ομορφιά. Η Τέχνη είναι ο τρόπος έκφρασης ανθρώπων που έχουν ευαισθησίες, δύναμη, ανάγκη να εξωτερικεύσουν όλα αυτά που τους διαλύουν, τους κουράζουν, τους ταλαιπωρούν. Το πως η Τέχνη από μέσο έκφρασης έφτασε να γίνει κομμάτι της ελίτ, μέσο κέρδους και συναλλαγής επιδέχεται μεγάλη συζήτηση, την οποία θα την κάνουμε κάποια στιγμή μέσα εδώ. Πολλές φορές μέσα από αυτό το βήμα έχουμε αναφέρει πως ο Πολιτισμός βρίσκεται παντού. Η ομορφιά βρίσκεται παντού, η δημιουργία βρίσκεται παντού. Αντί όμως να την αγκαλιάζουμε και να προσπαθούμε να συμπορευτούμε μαζί της, στρεφόμαστε σε πιο επιφανειακά και λιγότερο προβληματικά θέματα. Αυτό που έκανε μεγάλους τους ανθρώπους που έγραψαν ιστορία σε όλους τους τομείς ήταν η καινοτομία, ήταν η έμπνευση, το πάθος, το πείσμα πως ακόμα και αν μείνουν μόνοι θα επιμείνουν στα πιστεύω τους, χωρίς φόβο για το διαφορετικό. Ανακάλυπταν πράγματα, χρώματα, υλικά, εικόνες, δημιουργούσαν ιστορίες και κατάφερναν με έναν τρόπο μοναδικό να είναι παρόντες μέσα στους αιώνες. Αυτή η φρεσκάδα σήμερα λείπει. Ζούμε στην εποχή της μίμησης, της έλλειψης ευαισθησίας. Μιλάμε για ενσυναίσθηση αλλά παρακολουθούμε δραματικές στιγμές μόνο κρίνοντας, χωρίς συμμετοχή.

  Οι καλλιτέχνες με τις ευαισθησίες και τις κεραίες τους ανοιχτές αφουγκράστηκαν ανά τους αιώνες τις αλλαγές, βασανίστηκαν, ταλαιπωρήθηκαν, πείνασαν, αλλά πάντα η ματιά τους ήταν λαμπερή και γεμάτη οξυδέρκεια για να δουν τι συμβαίνει γύρω. Σήμερα αυτούς τους ίδιους καλλιτέχνες τους θαυμάζουμε, τους ακριβοπληρώνουμε στις δημοπρασίες, τους έχουμε αναγάγει σε πλάσματα μυθικά. Τι διαφορά όμως έχουν αυτοί από το μέσο άνθρωπο του σήμερα. Πρόσφατα είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με ένα πολύ νέο άτομο. Παρόλη τη συμπαθητική φυσιογνωμία, τη γλύκα της νιότης και την αναμενόμενη φρεσκάδα στη ματιά, το παιδί αυτό ήταν γεμάτο δυσπιστία, γκρίνια, άρνηση. Η άποψη ήταν πως οι προηγούμενες γενιές προσφέρουν σε αυτόν και στη γενιά του τον όλεθρο. Πως θα ζήσουν μέσα σε συντρίμμια, πως ο κόσμος πια δε μορφώνεται, δε μαθαίνει από τα λάθη του, δε έχει κίνητρο να προχωρήσει για κάτι καλύτερο. Η ερώτηση είναι τι κάνει η μονάδα για τον εαυτό της πρώτα και μετά για το σύνολο έτσι ώστε όλα αυτά να αλλάξουν. Αν σκεφτούμε τον τρόπο που κάθε καλλιτεχνικό ρεύμα ανέτρεπε το προηγούμενου κρατώντας τη βάση, αν σκεφτούμε την αντίσταση που πρόβαλε το κατεστημένο για να μη χάσει τα κεκτημένα, είναι ένας αέναος αγώνας επιβολής και εξουσίας ακόμα και μέσα στην έκφραση. Όλοι τα κάνουν καλύτερα από τους προηγούμενους, όλοι θα λειτουργήσουν πιο αρμονικά, ο κόσμος θα γίνει πιο ανθρώπινος και πιο τίμιος. Προσωπικά   πιστεύω πως τα πρόσωπα μόνο αλλάζουν και τα μέσα εξελίσσονται, οι συνθήκες όμως παραμένουν οι ίδιες, ή έχουν την ίδια βάση. Νιώθω πολλές φορές πως φοβόμαστε την ομορφιά μαζί με το καλό γιατί νιώθουμε πως δεν μπορούμε να τα ελέγξουμε. Σήμερα οι άνθρωποι περισσότερο από ποτέ είναι δέσμιοι της εικόνας, δε κοιτούν, απλά βλέπουν, δε διαβάζουν, δεν παρατηρούν, δεν προβληματίζονται, απλά εμφανίζονται.  Η εναλλαγή συναισθημάτων γίνεται σε ρυθμούς νανοσεκόντ, αρνούνται να επεξεργαστούν συναισθήματα, το μότο είναι ένα, η Ζωή ως σύνολο είναι μια. Ξεχνάμε όμως πως η Ζωή είναι οι στιγμές της και δεν έχει σημασία η ποσότητα αλλά η ποιότητα με την οποία ζούμε.

Rene Magritte (1898-1967) La Maison 1947

Θέλω να σας παρουσιάσω σε αυτό το σημείο, έναν πολύ αγαπημένο ζωγράφο, που δε δίστασε να αντισταθεί σε νόρμες του ρεύματος που εκπροσωπούσε των Σουρεαλιστών με Πατέρα τον Andre Breton, να αντιμετωπίσει με έξυπνο χιούμορ τις διαφορές με τους ομότεχνους του και να αφήσει ένα μοναδικό αποτύπωμα στην Ιστορία της Τέχνης αντιστρέφοντας λέξεις, εικόνες, χρώματα.  Αναφέρεται στην εποχή του Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου, που οι στιγμές είναι εξαιρετικά σκοτεινές. Ο Rene Magritte (1898-1967) σημειώνει την ανάγκη των καλλιτεχνών να μη φοβούνται το φως του Ήλιου με το πρόσχημα πως πάντα έριχνε φως σε έναν σκοτεινό κόσμο…όλα τα αντικείμενα του μυαλού έχουν ξαναβρεί τη θέση τους στην έντονη ζωή των ζωηρών χρωμάτων… Γιατί στη Ζωή δεν είναι όλα μαύρα, δε θα πρέπει να μετριούνται όλα με τα Χρήματα και η υπόσταση του καθενός μπορεί να καταλαμβάνει το χώρο που ορίζει ο ίδιος αλλά συγχρόνως να συνυπάρχει με τους ανθρώπους που επιλέγει, αρκεί να κατανοήσει πως η επιλογή του ανήκει!

 

Πηγές: Λεύκωμα Από την Έκθεση από το Monet στον Warhol Ίδρυμα Βασίλης & Ελίζα Γουλανδρή

Φως και Χρώμα ένα φυσικά αρμονικό πάντρεμα

 

 

  Μέσα σε αυτή τη ζοφερή κατάσταση που ζούμε σκέφτηκα πως θα ήταν παρήγορο να μιλήσουμε για φως και χρώμα.

   Η σημερινή ιστορία λοιπόν θα είναι χρωματιστή και φωτεινή. Φως μια μορφή ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας. Μια ψευδαίσθηση που προκύπτει με τη χρήση των χρωμάτων. Οι καλλιτέχνες δημιουργούν με το φως τη σύλληψη του χώρου. Δίνουν μέγεθος, σχήμα. Το τεχνητό φως που βρίσκεται σε κλειστό χώρο, αποδίδει στα έργα άλλα χαρακτηριστικά από αυτά που θέλησαν τελικώς να μεταφέρουν οι ιμπρεσιονιστές και οδηγήθηκαν να βγουν στη φύση για να συλλάβουν την εντύπωση της στιγμής. Σήμερα το φως και οι γωνίες που το προσεγγίζουμε μας δίνουν διαφορετικές συλλήψεις στη φωτογραφία. Το χρώμα έχει χαρακτήρα λεκτικό. Υπάρχουν χρώματα που είναι σκληρά, γλυκά, ψυχρά, πλούσια, φτωχά. Μπορούμε να ακούσουμε τα χρώματα και να δούμε τους ήχους. Τα χρώματα μπορούν να συμβολίζουν δράση, κίνηση, δειλία, ελπίδα, πίστη, υποδούλωση, κίνδυνο, δύναμη, πάθος, αθωότητα, αιωνιότητα. Το χρώμα δίνει νόημα στις λέξεις και αναδεικνύει το φως άρα την επιφάνεια, το χώρο, την αμεσότητα, την πρόκληση του συναισθήματος.

Κλώντ Μονέ Κυρία στον κήπο 1867

 

 Οδηγός μας για να κατανοήσουμε το σημαντικό ρόλο του φωτός και του χρώματος στη ζωγραφική θα είναι το έργο του Κλώντ Μονέ 1840-1926  με το έργο «Κυρία στον κήπο»1867.

   Οι γρήγορες και διακοπτόμενες πινελιές που είναι ζωγραφισμένα τα δέντρα δίνουν τη δυνατότητα στο φως να ρέει σε διαφορετικά επίπεδα του κήπου. Φωτίζεται έτσι το γρασίδι, ο ουρανός, τα χρώματα απλώνονται παντού. Η κυρία βρίσκεται επίτηδες στην άκρη του έργου αλλά το λευκό της φόρεμα γεμίζει την εικόνα φως. Όλος ο πίνακας μοιάζει μια αρμονική, γλυκιά σχεδόν χορευτική στιγμή μέσα στη μέρα. Ο Μονέ έλεγε πως ζωγράφιζε όπως ένα πουλί τραγουδάει. Με τόση φυσικότητα και απλότητα. Συλλαμβάνει το φυσικό φως και το μεταφέρει στον καμβά του εξίσου με απόλυτη φυσικότητα. Παντρεύει το φως με το χρώμα και τα δυο μαζί αποδίδουν τη φύση και μια στιγμή χαράς και αισιοδοξίας. Ο θεατής νιώθει τη ζέστη του ήλιου, το ανοιξιάτικό αεράκι και την άνθιση της νέας εποχής, αβίαστα. Είναι σα να βρίσκεται στο μπαλκόνι του σπιτιού και παρατηρεί την κυρία να θαυμάζει τον κήπο. Η ένταση των χρωμάτων υπηρετεί την ένταση του φωτός. Το μόνο πράγμα που μπορούμε να νιώσουμε είναι μια ζεστασιά. Η φύση στην υπηρεσία του ανθρώπου, μιας και η φιγούρα είναι ο θεατής της άνθισης και της έντασης της στιγμής.

   Σε αυτή λοιπόν τη χρονική συγκυρία ορμώμενοι από την αίσθηση που μας δίνει το έργο,  θα ήταν σημαντικό να σκεφτούμε πως η φύση δεν είναι για να μας υπηρετεί αλλά εμείς θα ήταν καλό να τη σκεφτόμαστε ως το σύνολο που μας δίνει χώρο να υπάρχουμε γιατί απλά εκείνη το θέλει.

Μέχρι την επόμενη ιστορία μας, να είστε όλοι καλά.

Ερμιτάζ Μέρος Τρίτο

 

Σήμερα στο τρίτο μέρος της παρουσίας του Ερμιτάζ θα μιλήσουμε για Τέχνη. Ας πούμε λίγα πράγματα για τη ζωγραφική. Το Ερμιτάζ διαθέτει πάνω από 120 αίθουσες που φιλοξενούν μια εκπληκτική σειρά από πίνακες από τον 13° έως των 19° αιώνα. Η Φλαμανδική, Ολλανδική, Γαλλική, Ισπανική, Γερμανική, Ρωσική μέχρι τις γνωστές πρωτοπορίες του 20° αιώνα. Έργα ζωγράφων όπως είναι ο Ρομπέρ Καμπέν από τους πρωτεργάτες της φλαμανδικής τέχνης του 15^ου αιώνα, ο Λίπι της πρώιμης Αναγέννησης στη Φλωρεντία, Λεονάρντο ντα Βίντσι (Η Παναγία Μπενουά 1478- 1480), έργα του Τσορτζόνε, του Ραφαήλ (Η Παναγία Κονεστάμπιλε 1502-1503), Τιτσιάνο (Δανάη 1546-1553), Δομίνικος Θεοτοκόπουλος (Οι Άγιοι Πέτρος και Παύλος 1587-1592) μάλιστα το συγκεκριμένο έργο είχε έρθει στο Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών το 2009, έργα του Καραβάτζο, του Ρούμπενς, του Ρέμπραντ όπως το έργο  η Επιστροφή του Ασώτου που είδαμε στο πρώτο μέρος της παρουσίασης μας, έργα του Βαν Ντάικ,

 Νέος που παίζει λαούτο 1595

Δομίνικος Θεοτοκόπουλος, Οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος 1587-1592

Ντίεγκο Βελάσκεθ Το κολατσιό 1617

 

του Βελάσκεθ, τα υπέροχα αγόρια του Μουρίγιο. Ο Μουρίγιο ήταν γνωστός για τα ηθογραφικά του θέματα και βασικά για την αποτύπωση μικρών αγοριών.  Αποτύπωσε όμως και υπέροχες Μαντόνες με τρυφερή ματιά και ευλάβια.

 Θα σας δώσω μια μικρή πληροφορία για το πόση επίδραση είχε η αποτύπωση της εκφραστικότητας των παιδιών σε μεταγενέστερους καλλιτέχνες. Όταν είδε έργα του Μουρίγιο ο Μανέ εξεπλάγην τόσο που ζωγράφισε ένα ίδιο θέμα με το Αγόρι με το Σκύλο(1655-1660). 

   

Μπαρτολομέ Εστέμπαν Μουρίγιο Αγόρι με σκύλο 1655-1660

Τη συλλογή του Μουσείου συμπληρώνουν  έργα του Νταβίντ, του Γκόγια από την πρώτη του περίοδο. Σιγά σιγά φτάνουμε στους αγαπημένους για τους περισσότερους ιμπρεσιονιστές όπως το Μανέ, τον Μονέ, τον Ρενουάρ, για να πάρει τη σκυτάλη ο Βαν Γκονγκ, ο Γκογκέν, ο Σεζάν ο Πικάσο και ο Ματίς. Οι θησαυροί είναι πάμπολλοι. 

 

 

Αρνί Ματίς, Ο Χορός 1910

Μονέ, Λίμνουλα στο Μονζερόν (1876-1877)

   Πάμε τώρα να αναφέρουμε λίγα πράγματα για τα εξαιρετικά γλυπτά από τον 15° τον 16° αιώνα, έργα των Κονόβα, του Ουντόν όπως για παράδειγμα τον Βολταίρο Καθήμενο του 1781. Οι αρχαιότητες είναι ένας άλλος πολύ σημαντικός τομέας. Αιγυπτιακά, των Ασσυριών, των Ελλήνων, των Ρωμαίων των Βυζαντινών, αλλά και των λαών της Σιβηρίας, των Μογγόλων, των Περσών ο θησαυρός των Σκυθών.

  Θα καταλήξουμε στις εφαρμοσμένες Τέχνες. Υπάρχουν συλλογές από τον 15° έως τον 20 αιώνα από γυάλινα αντικείμενα, φαγιάνς, επισμαλτωμένα από τη Λιμόζ. Πορσελάνες όπως το διάσημο Σερβίτσιο του Αγίου Ανδρέα που κατασκευάστηκε κατόπιν παραγγελίας στο σαξονικό εργοστάσιο του Μάισεν για την αυτοκράτειρα Ελισάβετ το 1760 και αποτελείται από 527 κομμάτια με το οικόσημο της Ρωσίας και τα σύμβολα του τάγματος του Αγ. Ανδρέα.  Υφάσματα, τοιχοτάπητες της Δυτικής Ευρώπης με σχέδια του Ρούμπενς, συλλογή με ρολόγια με ξεχωριστό το Ρολόι Παγώνι που το χάρισε η Αικατερίνη στον εραστή της πρίγκηπα Ποτέμκιν κα το έφτιαξε ο Άγγλος χρυσοχόος Κοξ.

Αίθουσα των Τοιχοτάπητων ( Ρούμπενς)

Ζαν Αντουάν Ουντόν, Ο Βολταίρος καθήμενος 1781

  

Κανόβα, Οι τρεις Χάριτες 1813

Νοερά ας ξεναγηθούμε στους ορόφους του Ερμιτάζ με τα διαφορετικά είδη που φιλοξενεί. Όπως θα δείτε η ποικιλία είναι ατελείωτη.

Στο ισόγειο βρίσκεται η Αρχαία Τέχνη, (Αιγυπτιακή, της Άπω Ανατολής, Αρχαίοι Πολιτισμοί της Ανατολής Ευρώπης, της Σιβηρίας , της Κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου)

Στο πρώτο όροφο έχουμε Φλαμανδική ζωγραφική του 17^ου αιώνα

Ισπανική ζωγραφική 15° -19° αιώνα

Ευρωπαϊκή γλυπτική 18^Ο-19^Ο αιώνα

Ευρωπαϊκά όπλα και πανοπλίες από το 15° -17° αιώνα

Ολλανδική ζωγραφική 17° αιώνα

Ζωγραφική των Κάτω Χωρών 15° - 17°

Διακοσμητικές και εφαρμοσμένες Τέχνες της μεσαιωνικής Ευρώπης

Ιταλική ζωγραφική 13^Ο-18^Ο αιώνα

Δεύτερος όροφος έχουμε τη Γαλλική ζωγραφική και γλυπτική 19° -20° αιώνα

Ευρωπαϊκή και αμερικανική ζωγραφική από 19°-20° αιώνα

Τέχνη της Κίνας και της Κεντρικής Ασίας

Βυζαντινή Τέχνη

Τέχνη του Ιράν και της Μέσης Ανατολής

Γερμανική και αυστριακή ζωγραφική τον 15° -18° αιώνας

Γαλλική ζωγραφική από τον15° - 18° αιώνα

Αγγλική Ζωγραφική από τον 16^ο – 19^ο αιώνα

Ρωσική Ζωγραφική από τον 9^ο – 19^ο αιώνα

 

Κλείνοντας αυτήν την περιήγηση θα ήθελα να θυμίσω κάτι που ανέφερα στο πρώτο μέρος. Το Ερμιτάζ έχει τον αριθμό ρεκόρ των πάνω από 3.000.000 έργων και όποιος θα ήθελε να τα δει απλώς, χωρίς να αφιερώσει χρόνο στην παρατήρηση του καθενός, θα χρειαζόταν 4 χρόνια τουλάχιστον από τη Ζωή του. Σωστό Υπερμουσείο. Τα έργα που παρουσιάστηκαν και στα τρία μέρη είναι ενδεικτικά. Σε επόμενες ιστορίες θα μπορούσαμε να ασχοληθούμε με κάποια περισσότερο και κατά επιλογή φέρνοντας στην επιφάνεια τις ιστορίες που κρύβουν.

Σε μια εποχή που τα πράγματα γίνονται όλο και πιο ρευστά και αβέβαια η βουτιά μέσα σε τόσα αριστουργήματα μπορεί να προσφέρει μια κάποια παρηγοριά. Ταξιδέψετε άφοβα.

 Μέχρι την επόμενη ιστορία μας να είστε όλοι καλά.

Ερμιτάζ, Μέρος Δεύτερο

 

Σήμερα θα παρακολουθήσουμε ποια είναι η τύχη του Ερμιτάζ μετά το θάνατο της Αικατερίνης μέχρι τις μέρες μας.

  

Σεζάν, Νεκρή φύση 1894-1895

  Οι διάδοχοι της Αικατερίνης  δε φρόντισαν για τον εμπλουτισμό σε έργα, παρά πολύ αργότερα, που άρχισαν να συμπεριλαμβάνουν έργα του 19° και του 20° αιώνα στις συλλογές τους. Η αφετηρία για αυτό ήταν δυο επιχειρηματίες και φανατικοί συλλέκτες, ο Σούκιν και ο Μοροζόφ. Ανήκουν στην πνευματική ελίτ της εποχής και τα έργα των συλλογών τους αποτελούν μια μεγάλη δεξαμενή για αριστουργήματα του τέλους του 19° αιώνα αλλά και των αρχών του 20° αιώνα. Φέρνουν την ζωγραφική των Ιμπρεσιονιστών στη Ρωσία εκτιμώντας ιδιαιτέρως τον Μονέ και Σίσλεϊ. Ο Σούκιν είναι ο πρώτος που αγοράζει πίνακα του Σεζάν, του Γκογκέν, του Ματίς, φέρνει τον κυβισμό του Πικάσο. Ο ένας πιο παρορμητικός, ο άλλος πιο ήρεμος στις αγορές του. Με τον ερχομό της Οκτωβριανής Επανάστασης το 1917 οι συλλογές τους γίνονται εθνικό προϊόν. Μαζί και τα πολυτελή κτίρια που τις φιλοξενούσαν. Το 1923 οι συλλογές ενώνονται με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Μόσχα. Σύντομα όμως, τα περισσότερα από αυτά τα έργα γίνονται μέρος ανταλλαγών ή πιο σωστά πώλησης σε Μουσεία της Δύσης για να αιμοδοτηθείοικονομικά το Κράτος οικονομικά το Κράτος.

Πικάσο Γυναίκα που πίνει αψέντι 1901

 Το Μουσείο της Ουάσιγκτον και ένα αρκετά μεγάλο μέρος του MET στην Νέα Υόρκη συστάθηκαν από αυτές τις αγορές.

     Όσα έργα παρέμειναν στη Μόσχα αποθηκεύτηκαν γιατί θεωρήθηκαν από τις Αρχές πως θα έφθειραν τους πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης. Το Ερμιτάζ έγινε προσβάσιμο για το κοινό μόλις το 1953 μετά το θάνατο του Στάλιν. Τη δεκαετία του 1960 οι περισσότεροι πίνακες που έπαψαν να είναι και τόσο σύγχρονοι βγήκαν από τα υπόγεια για να κοσμήσουν και πάλι τους τοίχους του Μουσείου κερδίζοντας τον θαυμασμό των επισκεπτών. Στην αρχή οι επισκέπτες ήταν Ρώσοι και στη συνέχεια όταν άνοιξαν κάπως τα σύνορα ξένοι επισκέπτες.

  Ο ανεψιός της Αικατερίνης Αλέξανδρος ο A 1801- 1825 όταν ανεβαίνει στο θρόνο, δίνει τη διεύθυνση των συλλογών από τους αξιωματούχους του παλατιού σε λόγιους. Δημιουργείται συλλογή ρωσικής ζωγραφικής που ως τότε δεν υπήρχε γιατί δεν ενδιέφερε την Αικατερίνη. Για πρώτη φορά δεν περιορίζονται οι συλλογές στις αισθητικές επιλογές των Τσάρων, αλλά γίνεται μια προσπάθεια κάλυψης ελλείψεων ανάμεσα στις διάφορες σχολές, ανάμεσα σε διαφορετικά είδη δημιουργίας με αυστηρότερα κριτήρια.

   Μέχρι τις πολύ αρχές του 20ο αιώνα το Μουσείο εμπλουτίζεται μεγαλώνει και γίνεται αυτό που είπαμε στην αρχή, ένα υπερμουσείο. Έχει όμως εξαιρετικό ενδιαφέρον να σταθούμε σε αυτό που συνέβη στην πορεία του 20° και στις δυσκολίες που έζησε το Ερμιτάζ. Στον πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο μετατρέπεται σε νοσοκομείο και πολλά από τα πολύτιμα αποκτήματα μεταφέρονται στη Μόσχα για να προφυλαχθούν. Γίνεται η Ρωσική Επανάσταση το 1917 καθαιρείται ο Νικόλαος ο Β και με την εγκαθίδρυση της Σοβιετικής κυβέρνησης και την εθνικοποίηση των Μουσείων ξεκινά μια νέα ζοφερή εποχή.

                                                                   Τσάρος Νικόλαος ο Β 1896

   Τη δεκαετία του 1930 σχεδόν 6.000 έργα συμπεριλαμβανομένων 250 αριστουργημάτων πωλούνται όπως ήδη έχουμε αναφέρει από την κυβέρνηση προς ξένους συλλέκτες ή γίνονται δώρα σε «φίλους της Σοβιετικής Ένωσης». Όσοι αξιωματούχοι προσπάθησαν να αντισταθούν σε αυτή την πρακτική με όποιο τρόπο απλά απομακρύνθηκαν και τιμωρήθηκαν παραδειγματικά. Οι πρακτικές αυτές είχαν σκοπό να γεμίσουν τα ταμεία του κράτους εύκολα και άμεσα για να εξυπηρετηθούν οι σκοποί  όσο της  εκβιομηχάνισης και των εξοπλισμών του. Το νέο της διάθεσης αυτών των πολύτιμων θησαυρών διαδόθηκε διακριτικά στη διεθνή κοινότητα και δημιουργείται μια υπηρεσία με το όνομα «Antiquarian» πoυ είχε υποχρέωση να καταγράψει και να εκτιμήσει τα έργα προς πώληση καθώς και να εποπτεύσει αυτή τη διαδικασία. Θα σας δώσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.

   Όσβαλντ Μπίρλεϊ, Προσωπογραφία του Άντριου Ουίλιαμ Μέλον, 1855-1952 Ουάσιγκτον, Εθνική Πινακοθήκη, Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν.  

    Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ από το 1921 έως 1932 Άντριου Μέλον ο οποίος ήταν και τραπεζίτης αγόρασε μέσω εμπόρων Τέχνης περίπου 20 πολύτιμους πίνακες έναντι 6.654.000 δολαρίων. Ανάμεσα σε αυτά προσωπογραφίες του Ρέμπραντ, του Βαν Ντάικ, η Προσωπογραφία του Ιννοκέντιου I του Βελάσκεθ. η Προσκύνηση των Μάγων του Μποτιτσέλι. Το ‘34 γίνεται μια έρευνα για φοροδιαφυγή και αποκαλύπτεται το εμπόριο με τα έργα του Ερμιτάζ. Τρία χρόνια αργότερα αυτοί οι πίνακες αποτελούν τον πρώτο πυρήνα της Εθνικής Πινακοθήκης της Ουάσιγκτον με ειρωνικό στοιχείο πως την ίδρυση της και τη χρηματοδότησή της την έκανε ο ίδιος ο Μέλον με σκοπό να αποκτήσουν οι ΗΠΑ ένα μουσείο στα πρότυπα της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου.

   Το Ερμιτάζ είναι το Μουσείο των Μουσείων παρόλες τις απώλειες. Λέγεται πως έχει πάνω από 3.000.000 εκθέματα. Αν θα ήθελε κάποιος να τα δει όλα θα χρειαζόταν περίπου 4 χρόνια από τη Ζωή του.

Άποψη της Αίθουσας του Μεγάλου Πέτρου(ή Μικρής Αίθουσας του Θρόνου)

  Ας προσπαθήσουμε νοητά να δούμε τους χώρους. Η μεγαλοπρέπεια είναι απίστευτη. Η Αίθουσα του Μαλαχίτη κτίστηκε το 1839 στην οποία τόσο τα αρχιτεκτονικά στοιχεία όσο και τα έπιπλα είναι καλυμμένα με μαλαχίτη. Σε αυτή την αίθουσα στεγάστηκε το υπουργικό συμβούλιο της προσωρινής κυβέρνησης που συστάθηκε μετά την Επανάσταση.

Αίθουσα του Μαλαχίτη

   Η Αίθουσα με τα Οικόσημα είναι ένα τεράστιο Σαλόνι με ορειχάλκινους πολυελαίους διακοσμημένους με οικόσημα από τις ρωσικές επαρχίες, η Αίθουσα του Πολέμου που ήταν επιθυμία του Αλέξανδρου του Α μετά τη νίκη εναντίον της Γαλλίας του Ναπολέοντα το 1812, η Αίθουσα του Αγ.Γεωργίου ή Η Μεγάλη Αίθουσα του Θρόνου που το 1937 αντικαταστάθηκε ο θρόνος από ένα μεγάλο χάρτη της Ρωσίας φτιαγμένο με πολύτιμους λίθους. Μέσα στην αίθουσα υπάρχει μάρμαρο Καράρας το φημισμένο μάρμαρο της Ιταλίας που αγαπούσε ιδιαιτέρως ο Μιχαήλ Άγγελος.   

  Οι Ιστορικοί θεωρούν πως το Ερμιτάζ είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ιταλία και λόγω των πολλών αριστουργημάτων από την Αναγέννηση και το Μπαρόκ που προέρχονται από εκεί αλλά και γιατί όλοι οι κατασκευαστές και αρχιτέκτονες που είχαν λόγο στη δημιουργία του ήταν Ιταλοί ,οπότε μετέφεραν την τεχνογνωσία και την αισθητική της Χώρας τους. Ένα εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο στη συγκεκριμένη αίθουσα είναι η Λότζα του Ραφαήλ, ένα μεγάλο περιστύλιο που κοσμείται από πιστά αντίγραφα των νωπογραφιών του Βατικανού και σχεδιάστηκε από τον Κουαρένγκι κατόπιν επιθυμίας της Αικατερίνης της Μεγάλης.

  Στο επόμενο και τελευταίο μέρος του ταξιδιού μας στο Ερμιτάζ θα δούμε από κοντά τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τα ρεύματα και τους χώρους που δημιουργούν εικόνες μεγαλείου.

Μέχρι τότε να είστε όλοι καλά.

Ερμιτάζ, Η κορωνίδα των Μουσείων (Μέρος Πρώτο)

 

Αγία Πετρούπολη - Ρωσία - Ερμιτάζ η δημιουργία ενός μοναδικού μουσείου   Ερμιτάζ

   Σήμερα θα μιλήσουμε για ένα Μουσείο άκρως εμβληματικό, αριστουργηματικό, που αντιπροσωπεύει διαχρονικά τη φιλοδοξία των δημιουργών, των επιγόνων και των συνεχιστών τους, παρόλες τις περιπέτειες που έζησε. Θα το χαρακτήριζα ως υπερμουσείο. Τα αντικείμενα πολλά, υπερμεγέθη, φιλόδοξα αντιπροσωπεύοντας το όραμα ανδρών και γυναικών που υπήρξαν ηγέτες μιας πραγματικά τεράστιας αυτοκρατορίας. Τα κίνητρα είναι διαφορετικά για τον καθένα και θα τα παρακολουθήσουμε βήμα - βήμα. Όπως ήδη καταλάβατε όλα βρίσκονται στον Υπερθετικό βαθμό.

Διαχρονικά, θεωρείται πως η δημιουργία ενός μουσείου συνδέεται με την σχέση που έχει όχι μόνο με την πόλη που το φιλοξενεί αλλά και με την ιστορία που υπάρχει σε ολόκληρη τη Χώρα στην οποία βρίσκεται. Βέβαια δε θα μπορούσε κανείς να παραβλέψει και το όραμα ή τους στόχους των δημιουργών του. Αυτά ακριβώς τα στοιχεία είναι που ευνόησαν τη δημιουργία του συγκεκριμένου Μουσείου. Και αυτό δεν είναι άλλο από το Ερμιτάζ.    

 Προσωπογραφία του Μεγάλου Πέτρου, αντίγραφο του πίνακα Ζαν Μάρκ Νατιέ, Μόσχα Μουσείο Ιστορίας.

    Το 1703 ο Μεγάλος Πέτρος ένας άνθρωπος σκληρός, δυναμικός, τόσο μεγαλοφυής όσο και βίαιος, αποφασίζει να ιδρύσει την πόλη της Αγίας Πετρούπολης σε ένα βάλτο, ο οποίος όμως βρίσκεται σε ένα εξαιρετικά στρατηγικό σημείο στη Θάλασσα της Βαλτικής, στρέφοντας τη ματιά του προς τη Δύση. Βέβαια η ίδρυση της νέας πόλης είχε και ένα βαθύτερα απώτερο σκοπό. Ο Πέτρος ήθελε να αποδεσμεύσει κάποιους διοικητικούς θεσμούς από την πρωτεύουσα Μόσχα από την οπισθοδρομική εξουσία του κλήρου, χωρίς βέβαια να μειώνεται το γεγονός πως η πρωτεύουσα της Ρωσίας γινόταν συχνά πεδίο πολιτικών αναταραχών. Η δημιουργία της Πόλης υπήρξε επίπονη, με κόστος σε ανθρώπους, πόρους και πολλά εμπόδια.

Προσωπογραφία του Μεγάλου Πέτρου με ρούχα Ολλανδού μαραγκού κατά τη διάρκεια του ταξιδιού στην Ευρώπη 1677-1698

Το 1677, ο Μεγάλος Πέτρος ταξιδεύει αναγνωριστικά και μυστικά στην Ολλανδία, με σκοπό να εξασφαλίσει στήριξη εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τους χριστιανούς ευρωπαίους ηγέτες. Γοητεύεται από την τεχνική στη ναυπηγική την οποία τη σπουδάζει, με σκοπό να δημιουργήσει ένα σύγχρονο ναυτικό στη χώρα του.

Μέσα από τα ταξίδια του αποκτά γνώσεις, μαθαίνει για τα οπλικά συστήματα στην Πρωσία, για τη ναυπηγική στην Αγγλία αλλά δυστυχώς το ταξίδι του διακόπτεται στη Βενετία, γιατί στη Ρωσία γίνεται εξέγερση των Ρώσων ένοπλων φρουρών.

Από αυτό το ταξίδι όμως, φέρνει στη Χώρα του ένα τεράστιο πλούτο τεχνικών γνώσεων, ιδεών και έμπνευσης για να αναγεννήσει την στατική κοινωνία της Ρωσίας και να κτίσει μια σύγχρονη πόλη πρότυπο των δυτικών αστικών κέντρων.

  Η περιοχή που διαλέγει είναι εξαιρετικά αφιλόξενη, βαλτώδης, ακατοίκητη, πάνω σε μια από τις νησίδες που σχηματίζονται από τα Δέλτα του ποταμού Νέβα στο ανατολικό άκρο του Κόλπου της Φιλανδίας . Εκεί υπήρχε ένα σουηδικό οχυρό, που είχε πέσει στα χέρια του από τον πόλεμο με τον Κάρολο IB της Σουηδίας. Το οχυρό ξανακτίστηκε, μεγάλωσε και σήμερα είναι ένα από τα σημεία ορόσημο της πόλης στο οποίο εδρεύει το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Στη δεξιά μεριά κτίζονται τα πρώτα κυβερνητικά κτίρια , τα Θερινά Ανάκτορα. Ο Αρχιτέκτονας που εργάστηκε επί 9 χρόνια μαζί με ομάδα Ιταλών γλυπτών, διακοσμητών και χτιστών, ήταν ο Ιταλοελβετός Ντομένικο Τρετσίνι. Σε αυτόν και το εμπνευσμένο του σχέδιο, η Αγία Πετρούπολη οφείλει την εικόνα και τη γοητεία που απέκτησε.

   Το Ανάκτορο σχεδιάστηκε από τον ίδιο τον Πέτρο στο πρότυπο των Βερσαλλιών και αποτελεί σήμερα μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Τα κτίρια είναι παραταγμένα κατά μήκος της αριστερής όχθης του ποταμού Νέβα και αποτελούνται από τα Χειμερινά Ανάκτορα (1754-1762), το Μικρό Ερμιτάζ(1764-1775), το Μεγάλο ή Παλιό Ερμιτάζ (1771-1787), το Νέο Ερμιτάζ(1839-1851) και το θέατρο του Ερμιτάζ (1783-1789). Τα κτίρια διαφέρουν ως προς το στιλ αλλά συγχρόνως συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο, κατέχοντας μια από τις μεγαλύτερες συλλογές εικαστικών και εφαρμοσμένων Τεχνών στον κόσμο και από άποψη ποσότητας αλλά και ποιότητας.

Το 1725 πεθαίνει ο Μεγάλος Πέτρος αφήνοντας ένα κενό εξουσίας. Η δύναμη της διακυβέρνησης περνά σε χέρια όχι τόσο ικανά και άξια, ως τη στιγμή που αναλαμβάνει η κόρη του Ελισάβετ δεύτερη κόρη από το δεύτερό του γάμο το 1741 μετά από πραξικόπημα. Βασιλεύει ως το 1762 και οι αποφάσεις της αποτελούν τρόπο τινά τη συνέχεια της διακυβέρνησης του πατέρα της. Δίνει περισσότερη βάση στην εξωτερική πολιτική από την εσωτερική, ιδρύει το Πανεπιστήμιο της Μόσχας το 1755, κατασκευάζεται το πρώτο δημοτικό θέατρο της Αγίας Πετρούπολης το 1756 και κάνει παρεμβάσεις αστικού χαρακτήρα. Το Ερμιτάζ γίνεται ο πρώτος πυρήνας στην ανάπτυξη της πόλης και αρχίζει να παίρνει τη μορφή που ήθελε ο Πέτρος. Η Τσαρίνα σχεδιάζει ένα μεγαλύτερο κτίριο που αρχίζει και κτίζεται το 1753 και γίνεται σύμβολο εθνικού γοήτρου. Η πρόθεσή της είναι να βελτιώσει τις σχέσεις μεταξύ του βασιλείου της και του βασιλείου της Σουηδίας και για αυτό, χρίζει διάδοχό της το γιο της αδελφής της, Πέτρο Ούλριχ εγγονό του Καρόλου IB της Σουηδίας από την πλευρά του πατέρα του. Δυστυχώς ο Πέτρος ο τρίτος αποδείχθηκε εξαιρετικά ανεπαρκής στο να κυβερνήσει.

 Ντιμίτρι Λεβίτσκι, Προσωπογραφία της Μεγάλης Αικατερίνης Β με αμφίεση νομοθέτη στον ναό της Δικαιοσύνης περ.1770, Μόσχα Πινακοθήκη Τρετιακόφ.

 

    Μετά από μια εξέγερση εναντίον της αυτοκρατορικής φρουράς και με τη βοήθεια του εραστή της Γρηγορίου Ορλόφ ανεβαίνει στην εξουσία η Γερμανίδα γυναίκα του η γνωστή σε όλους μας Αικατερίνη η Μεγάλη. Φήμες λένε πως δεν την γλίτωσε ο Πέτρος ο Γ, γιατί η αυτοκράτειρα φρόντισε για αυτό.

Η Αικατερίνη βασιλεύει από το 1762-1796 για 34 χρόνια και ξεδιπλώνει όλη την προσωπικότητα και τη δύναμη. Γίνεται πρότυπο κυβερνήτη στα όρια του μυθικού. Αναδείχθηκε ως το πρότυπο γυναίκας εξουσίας. Κάνει τη Ρωσία παγκόσμια δύναμη.     Επεκτείνεται, ιδρύει ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης για γυναίκες, όπως και σχολές που διδάσκεται ο πολιτισμός. Πάνω από όλα όμως έκανε το Ερμιτάζ επίκεντρο των συλλογών τέχνης που εν μέρει προϋπήρχαν τις οποίες όμως εμπλούτισε σε τεράστιο βαθμό αποκτώντας από αγορές του εξωτερικού έργα αδιαμφισβήτητης αξίας. Ως παράδειγμα μπορούμε να πούμε το 1772 που αγόρασε με διαμεσολάβηση του Ντιντερό τη συλλογή του Γάλλου τραπεζίτη Πιερ Κροζά.

Κάθε φορά που αγόραζε μια συλλογή επέκτεινε το μουσείο και κάθε φορά εδραίωνε και περισσότερο τη φήμη της ως προστάτιδας των Τεχνών. Ήξερε πως δεν είχε τις απαραίτητες γνώσεις για να εκτιμήσει τα έργα και τις συλλογές στις οποίες ανήκαν αλλά η εξυπνάδα της και η οξυδέρκεια της βασίστηκε στο γεγονός πως διάλεγε για συμβούλους της ανθρώπους που κατείχαν εξαιρετικά το αντικείμενο. Χρησιμοποιεί την Τέχνη ως όργανο εξουσίας και πολιτικού γοήτρου ήδη από την αρχή της ανόδου της στο θρόνο. Αντιλήφθηκε πολύ νωρίς πως η δημιουργία μιας πλούσιας συλλογής Τέχνης, θα μπορούσε να αποτελέσει την απόλυτη απόδειξη από τη μια μεριά των οικονομικών δυνατοτήτων του ρωσικού Στέμματος και από την άλλη της καλλιτεχνικής της καλλιέργειας. Προωθεί λοιπόν μια τεράστια εκστρατεία αγορών η οποία συνεχίστηκε επί δεκαετίες και την έκανε όπως έλεγε χαρακτηριστικά και η ίδια «άπληστη» σε αντικείμενα Τέχνης. Ακολουθώντας το παράδειγμα της πιάνει μια ανάλογη φρενίτιδα ολόκληρη την Αυλή της.

Αγοράζουν χωρίς σταματημό έργα και συλλογές που προορίζονται για άλλους βασιλείς της Ευρώπης. Έργα των Τσιτσιάνο, Ρέμπραντ, Ρούμπενς, Χαλς, Γιόρντας. Όπως είπαμε ήδη παραπάνω η κορωνίδα ήταν η αγορά της συλλογής του τραπεζίτη Κροζά. Η ζωή της είναι γεμάτη σκάνδαλα και αυτή η αγορά πρόσθεσε ακόμα ένα στους κύκλους της Ευρώπης, γιατί όπως αναφέραμε μεσολάβησε ο Ντιντερό που τον θεωρούσε μέντορά της. Μέχρι το θάνατο της είχαν αποκτηθεί οι περισσότεροι πίνακες που υπάρχουν ήδη στο μουσείο. Κτίζει το Μικρό Ερμιτάζ που θα γινόταν η κατοικίας της. Οι πολύτιμες αγορές έφταναν στη Ρωσία ακτοπλοϊκώς, όχι πάντα με επιτυχία. Όπως για παράδειγμα το 1771 που ναυάγησε το πλοίο που μετέφερε μια σημαντικότατη συλλογή στον Κόλπο της Φινλανδίας.

Ρούμπενς, Ο Περσέας ελευθερώνει την Ανδρομέδα περ.1622

 

Ρέμπραντ, Η επιστροφή του Ασώτου  1668-1669

Τα έργα εκτίθεντο σύμφωνα με αισθητικά αλλά και θεματικά κριτήρια. Πολλές φορές όμως αυτή η τακτική είχε αποτέλεσμα της υποβάθμισης αριστουργημάτων λόγω του τολμηρού ενδεχομένως θέματός τους. Οι συλλογές περιλαμβάνουν γλυπτά, τα αγαπούσε πολύ η Αικατερίνη. Για να αντισταθμίσει την έλλειψη πρωτότυπων αρχαιοτήτων, η αυτοκράτειρα δεν δίστασε να αγοράσει μια συλλογή από 200 μαρμάρινα αγάλματα του Τραπεζίτη Λάιντ Μπράουν διοικητή της Τράπεζας Αγγλίας.

  Της προσοχής της δεν υπολειπόταν έργα σύγχρονα της εποχής της πέρα από την Αναγέννηση και το Μπαρόκ. Πάντα φρόντιζε οι συλλογές της να έχουν εξαιρετικά υψηλό επίπεδο ως προς τα καλλιτεχνικά αλλά και αισθητικά κριτήρια.

Στο επόμενο μέρος θα παρακολουθήσουμε την πορεία του Ερμιτάζ μετά το θάνατο της Τσαρίνας και τις κινήσεις που έκαναν οι διάδοχοι της  μαζί με τις κοινωνικές εξελίξεις που επιφύλασσε στη Ρωσία η έλευση του 20^ου αιώνα.