Ερμιτάζ, Η κορωνίδα των Μουσείων (Μέρος Πρώτο)

 

Αγία Πετρούπολη - Ρωσία - Ερμιτάζ η δημιουργία ενός μοναδικού μουσείου   Ερμιτάζ

   Σήμερα θα μιλήσουμε για ένα Μουσείο άκρως εμβληματικό, αριστουργηματικό, που αντιπροσωπεύει διαχρονικά τη φιλοδοξία των δημιουργών, των επιγόνων και των συνεχιστών τους, παρόλες τις περιπέτειες που έζησε. Θα το χαρακτήριζα ως υπερμουσείο. Τα αντικείμενα πολλά, υπερμεγέθη, φιλόδοξα αντιπροσωπεύοντας το όραμα ανδρών και γυναικών που υπήρξαν ηγέτες μιας πραγματικά τεράστιας αυτοκρατορίας. Τα κίνητρα είναι διαφορετικά για τον καθένα και θα τα παρακολουθήσουμε βήμα - βήμα. Όπως ήδη καταλάβατε όλα βρίσκονται στον Υπερθετικό βαθμό.

Διαχρονικά, θεωρείται πως η δημιουργία ενός μουσείου συνδέεται με την σχέση που έχει όχι μόνο με την πόλη που το φιλοξενεί αλλά και με την ιστορία που υπάρχει σε ολόκληρη τη Χώρα στην οποία βρίσκεται. Βέβαια δε θα μπορούσε κανείς να παραβλέψει και το όραμα ή τους στόχους των δημιουργών του. Αυτά ακριβώς τα στοιχεία είναι που ευνόησαν τη δημιουργία του συγκεκριμένου Μουσείου. Και αυτό δεν είναι άλλο από το Ερμιτάζ.    

 Προσωπογραφία του Μεγάλου Πέτρου, αντίγραφο του πίνακα Ζαν Μάρκ Νατιέ, Μόσχα Μουσείο Ιστορίας.

    Το 1703 ο Μεγάλος Πέτρος ένας άνθρωπος σκληρός, δυναμικός, τόσο μεγαλοφυής όσο και βίαιος, αποφασίζει να ιδρύσει την πόλη της Αγίας Πετρούπολης σε ένα βάλτο, ο οποίος όμως βρίσκεται σε ένα εξαιρετικά στρατηγικό σημείο στη Θάλασσα της Βαλτικής, στρέφοντας τη ματιά του προς τη Δύση. Βέβαια η ίδρυση της νέας πόλης είχε και ένα βαθύτερα απώτερο σκοπό. Ο Πέτρος ήθελε να αποδεσμεύσει κάποιους διοικητικούς θεσμούς από την πρωτεύουσα Μόσχα από την οπισθοδρομική εξουσία του κλήρου, χωρίς βέβαια να μειώνεται το γεγονός πως η πρωτεύουσα της Ρωσίας γινόταν συχνά πεδίο πολιτικών αναταραχών. Η δημιουργία της Πόλης υπήρξε επίπονη, με κόστος σε ανθρώπους, πόρους και πολλά εμπόδια.

Προσωπογραφία του Μεγάλου Πέτρου με ρούχα Ολλανδού μαραγκού κατά τη διάρκεια του ταξιδιού στην Ευρώπη 1677-1698

Το 1677, ο Μεγάλος Πέτρος ταξιδεύει αναγνωριστικά και μυστικά στην Ολλανδία, με σκοπό να εξασφαλίσει στήριξη εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τους χριστιανούς ευρωπαίους ηγέτες. Γοητεύεται από την τεχνική στη ναυπηγική την οποία τη σπουδάζει, με σκοπό να δημιουργήσει ένα σύγχρονο ναυτικό στη χώρα του.

Μέσα από τα ταξίδια του αποκτά γνώσεις, μαθαίνει για τα οπλικά συστήματα στην Πρωσία, για τη ναυπηγική στην Αγγλία αλλά δυστυχώς το ταξίδι του διακόπτεται στη Βενετία, γιατί στη Ρωσία γίνεται εξέγερση των Ρώσων ένοπλων φρουρών.

Από αυτό το ταξίδι όμως, φέρνει στη Χώρα του ένα τεράστιο πλούτο τεχνικών γνώσεων, ιδεών και έμπνευσης για να αναγεννήσει την στατική κοινωνία της Ρωσίας και να κτίσει μια σύγχρονη πόλη πρότυπο των δυτικών αστικών κέντρων.

  Η περιοχή που διαλέγει είναι εξαιρετικά αφιλόξενη, βαλτώδης, ακατοίκητη, πάνω σε μια από τις νησίδες που σχηματίζονται από τα Δέλτα του ποταμού Νέβα στο ανατολικό άκρο του Κόλπου της Φιλανδίας . Εκεί υπήρχε ένα σουηδικό οχυρό, που είχε πέσει στα χέρια του από τον πόλεμο με τον Κάρολο IB της Σουηδίας. Το οχυρό ξανακτίστηκε, μεγάλωσε και σήμερα είναι ένα από τα σημεία ορόσημο της πόλης στο οποίο εδρεύει το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Στη δεξιά μεριά κτίζονται τα πρώτα κυβερνητικά κτίρια , τα Θερινά Ανάκτορα. Ο Αρχιτέκτονας που εργάστηκε επί 9 χρόνια μαζί με ομάδα Ιταλών γλυπτών, διακοσμητών και χτιστών, ήταν ο Ιταλοελβετός Ντομένικο Τρετσίνι. Σε αυτόν και το εμπνευσμένο του σχέδιο, η Αγία Πετρούπολη οφείλει την εικόνα και τη γοητεία που απέκτησε.

   Το Ανάκτορο σχεδιάστηκε από τον ίδιο τον Πέτρο στο πρότυπο των Βερσαλλιών και αποτελεί σήμερα μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Τα κτίρια είναι παραταγμένα κατά μήκος της αριστερής όχθης του ποταμού Νέβα και αποτελούνται από τα Χειμερινά Ανάκτορα (1754-1762), το Μικρό Ερμιτάζ(1764-1775), το Μεγάλο ή Παλιό Ερμιτάζ (1771-1787), το Νέο Ερμιτάζ(1839-1851) και το θέατρο του Ερμιτάζ (1783-1789). Τα κτίρια διαφέρουν ως προς το στιλ αλλά συγχρόνως συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο, κατέχοντας μια από τις μεγαλύτερες συλλογές εικαστικών και εφαρμοσμένων Τεχνών στον κόσμο και από άποψη ποσότητας αλλά και ποιότητας.

Το 1725 πεθαίνει ο Μεγάλος Πέτρος αφήνοντας ένα κενό εξουσίας. Η δύναμη της διακυβέρνησης περνά σε χέρια όχι τόσο ικανά και άξια, ως τη στιγμή που αναλαμβάνει η κόρη του Ελισάβετ δεύτερη κόρη από το δεύτερό του γάμο το 1741 μετά από πραξικόπημα. Βασιλεύει ως το 1762 και οι αποφάσεις της αποτελούν τρόπο τινά τη συνέχεια της διακυβέρνησης του πατέρα της. Δίνει περισσότερη βάση στην εξωτερική πολιτική από την εσωτερική, ιδρύει το Πανεπιστήμιο της Μόσχας το 1755, κατασκευάζεται το πρώτο δημοτικό θέατρο της Αγίας Πετρούπολης το 1756 και κάνει παρεμβάσεις αστικού χαρακτήρα. Το Ερμιτάζ γίνεται ο πρώτος πυρήνας στην ανάπτυξη της πόλης και αρχίζει να παίρνει τη μορφή που ήθελε ο Πέτρος. Η Τσαρίνα σχεδιάζει ένα μεγαλύτερο κτίριο που αρχίζει και κτίζεται το 1753 και γίνεται σύμβολο εθνικού γοήτρου. Η πρόθεσή της είναι να βελτιώσει τις σχέσεις μεταξύ του βασιλείου της και του βασιλείου της Σουηδίας και για αυτό, χρίζει διάδοχό της το γιο της αδελφής της, Πέτρο Ούλριχ εγγονό του Καρόλου IB της Σουηδίας από την πλευρά του πατέρα του. Δυστυχώς ο Πέτρος ο τρίτος αποδείχθηκε εξαιρετικά ανεπαρκής στο να κυβερνήσει.

 Ντιμίτρι Λεβίτσκι, Προσωπογραφία της Μεγάλης Αικατερίνης Β με αμφίεση νομοθέτη στον ναό της Δικαιοσύνης περ.1770, Μόσχα Πινακοθήκη Τρετιακόφ.

 

    Μετά από μια εξέγερση εναντίον της αυτοκρατορικής φρουράς και με τη βοήθεια του εραστή της Γρηγορίου Ορλόφ ανεβαίνει στην εξουσία η Γερμανίδα γυναίκα του η γνωστή σε όλους μας Αικατερίνη η Μεγάλη. Φήμες λένε πως δεν την γλίτωσε ο Πέτρος ο Γ, γιατί η αυτοκράτειρα φρόντισε για αυτό.

Η Αικατερίνη βασιλεύει από το 1762-1796 για 34 χρόνια και ξεδιπλώνει όλη την προσωπικότητα και τη δύναμη. Γίνεται πρότυπο κυβερνήτη στα όρια του μυθικού. Αναδείχθηκε ως το πρότυπο γυναίκας εξουσίας. Κάνει τη Ρωσία παγκόσμια δύναμη.     Επεκτείνεται, ιδρύει ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης για γυναίκες, όπως και σχολές που διδάσκεται ο πολιτισμός. Πάνω από όλα όμως έκανε το Ερμιτάζ επίκεντρο των συλλογών τέχνης που εν μέρει προϋπήρχαν τις οποίες όμως εμπλούτισε σε τεράστιο βαθμό αποκτώντας από αγορές του εξωτερικού έργα αδιαμφισβήτητης αξίας. Ως παράδειγμα μπορούμε να πούμε το 1772 που αγόρασε με διαμεσολάβηση του Ντιντερό τη συλλογή του Γάλλου τραπεζίτη Πιερ Κροζά.

Κάθε φορά που αγόραζε μια συλλογή επέκτεινε το μουσείο και κάθε φορά εδραίωνε και περισσότερο τη φήμη της ως προστάτιδας των Τεχνών. Ήξερε πως δεν είχε τις απαραίτητες γνώσεις για να εκτιμήσει τα έργα και τις συλλογές στις οποίες ανήκαν αλλά η εξυπνάδα της και η οξυδέρκεια της βασίστηκε στο γεγονός πως διάλεγε για συμβούλους της ανθρώπους που κατείχαν εξαιρετικά το αντικείμενο. Χρησιμοποιεί την Τέχνη ως όργανο εξουσίας και πολιτικού γοήτρου ήδη από την αρχή της ανόδου της στο θρόνο. Αντιλήφθηκε πολύ νωρίς πως η δημιουργία μιας πλούσιας συλλογής Τέχνης, θα μπορούσε να αποτελέσει την απόλυτη απόδειξη από τη μια μεριά των οικονομικών δυνατοτήτων του ρωσικού Στέμματος και από την άλλη της καλλιτεχνικής της καλλιέργειας. Προωθεί λοιπόν μια τεράστια εκστρατεία αγορών η οποία συνεχίστηκε επί δεκαετίες και την έκανε όπως έλεγε χαρακτηριστικά και η ίδια «άπληστη» σε αντικείμενα Τέχνης. Ακολουθώντας το παράδειγμα της πιάνει μια ανάλογη φρενίτιδα ολόκληρη την Αυλή της.

Αγοράζουν χωρίς σταματημό έργα και συλλογές που προορίζονται για άλλους βασιλείς της Ευρώπης. Έργα των Τσιτσιάνο, Ρέμπραντ, Ρούμπενς, Χαλς, Γιόρντας. Όπως είπαμε ήδη παραπάνω η κορωνίδα ήταν η αγορά της συλλογής του τραπεζίτη Κροζά. Η ζωή της είναι γεμάτη σκάνδαλα και αυτή η αγορά πρόσθεσε ακόμα ένα στους κύκλους της Ευρώπης, γιατί όπως αναφέραμε μεσολάβησε ο Ντιντερό που τον θεωρούσε μέντορά της. Μέχρι το θάνατο της είχαν αποκτηθεί οι περισσότεροι πίνακες που υπάρχουν ήδη στο μουσείο. Κτίζει το Μικρό Ερμιτάζ που θα γινόταν η κατοικίας της. Οι πολύτιμες αγορές έφταναν στη Ρωσία ακτοπλοϊκώς, όχι πάντα με επιτυχία. Όπως για παράδειγμα το 1771 που ναυάγησε το πλοίο που μετέφερε μια σημαντικότατη συλλογή στον Κόλπο της Φινλανδίας.

Ρούμπενς, Ο Περσέας ελευθερώνει την Ανδρομέδα περ.1622

 

Ρέμπραντ, Η επιστροφή του Ασώτου  1668-1669

Τα έργα εκτίθεντο σύμφωνα με αισθητικά αλλά και θεματικά κριτήρια. Πολλές φορές όμως αυτή η τακτική είχε αποτέλεσμα της υποβάθμισης αριστουργημάτων λόγω του τολμηρού ενδεχομένως θέματός τους. Οι συλλογές περιλαμβάνουν γλυπτά, τα αγαπούσε πολύ η Αικατερίνη. Για να αντισταθμίσει την έλλειψη πρωτότυπων αρχαιοτήτων, η αυτοκράτειρα δεν δίστασε να αγοράσει μια συλλογή από 200 μαρμάρινα αγάλματα του Τραπεζίτη Λάιντ Μπράουν διοικητή της Τράπεζας Αγγλίας.

  Της προσοχής της δεν υπολειπόταν έργα σύγχρονα της εποχής της πέρα από την Αναγέννηση και το Μπαρόκ. Πάντα φρόντιζε οι συλλογές της να έχουν εξαιρετικά υψηλό επίπεδο ως προς τα καλλιτεχνικά αλλά και αισθητικά κριτήρια.

Στο επόμενο μέρος θα παρακολουθήσουμε την πορεία του Ερμιτάζ μετά το θάνατο της Τσαρίνας και τις κινήσεις που έκαναν οι διάδοχοι της  μαζί με τις κοινωνικές εξελίξεις που επιφύλασσε στη Ρωσία η έλευση του 20^ου αιώνα.