Οι συμβολισμοί στη Βυζαντινή Τέχνη

 

 Αχειροποίητος

 

   Οι ιστορίες Πολιτισμού δεν είχαν πρόθεση να σας μεταφέρουν ακόμα μια ιστορία πριν την μεγάλη μέρα της  Ανάστασης. Παρόλα αυτά θεώρησα πως θα είχε πολύ ενδιαφέρον να πούμε λίγα πράγματα για την Τέχνη των Βυζαντινών χρόνων μια και δείξατε μεγάλο ενδιαφέρον για τους συμβολισμούς της εποχής.

    Η ιστορία του Βυζαντίου από τα σχολικά μας χρόνια πάντα έπεφτε βαριά και πυκνή. Ζοφερά βαρετή, πολύ πνευματική, πολύ περιεκτική με σχεδόν καθόλου ενδιαφέρον. Και όμως αυτό από πίσω είχε πολλές σκοπιμότητες που δεν είναι η ώρα να τις αναλύσουμε αυτή τη στιγμή και σε αυτή την ιστορία.

     Αν αναλογιστούμε πως η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατάφερε να ζήσει 11 αιώνες, το γεγονός από μόνο του μόνο τυχαίο δεν το λες! Πέρασε δια πυρός και σιδήρου, ανέπτυξε, κατέκτησε, μόρφωσε, διαπαιδαγώγησε, έσωσε συγγράμματα, δημιούργησε νόμους, στρατιωτικά συστήματα, εξήγαγε τέχνη, πολιτισμό, γράμματα και όλα αυτά μέσα από πολύ σοφούς, φωτισμένους και εμπνευσμένους ανθρώπους.

    Εμείς εδώ σήμερα, θα ασχοληθούμε με τους συμβολισμούς στις αγιογραφίες και τα ψηφιδωτά. Στην προηγούμενη ιστορία μιας μιλήσαμε για τη σύνδεση των λαών και των πολιτισμών. Έτσι και σήμερα θα δούμε πόσο συνδεδεμένη είναι η κλασική αρχαιότητα με την ελληνορωμαϊκή τέχνη αλλά και την τέχνη της Ανατολής ειδικά μετά τον 3^ο αιώνα μ.Χ. της Περσίας των Σασσανιδών.

    Οι χριστιανοί αρχικά λόγω της προέλευσής τους από τους ιουδαίους δεν απεικονίζουν εύκολα θρησκευτικά θέματα. Χρησιμοποιούν περισσότερο σύμβολα και αλληγορίες, όπως το παγώνι, το πουλί φοίνικα, το περιστέρι, την άμπελο, το φίδι. Σιγά σιγά όμως αρχίζει η αφήγηση της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης και η απεικόνιση σκηνών βγαλμένων από τα κείμενα. Τα ψηφιδωτά έχουν μεγάλη διάδοση κατά τους πρώτους χρόνους του Χριστιανισμού. Τα συναντάμε σε τοίχους, δάπεδα από μάρμαρο, με μεταλλικά υλικά όπως χρυσό, άργυρο. Σιγά σιγά μπαίνουν και οι χρωματιστές ψηφίδες που αρχίζουν να ζωντανεύουν τα έργα.

   Το μεγάλο οικονομικό κόστος είναι αυτό που αποτρέπει την ευρεία χρήση των ψηφιδωτών. Για να «ντυθούν» οι ιεροί ναοί καλούνται χορηγοί, αυτοκράτορες, πατριάρχες, υψηλοί αξιωματούχοι να συνδράμουν με τον οβολό τους. Τα ψηφιδωτά που βρίσκονται στον Άγιο Δημήτριο της Θεσσαλονίκης, στον Άγιο Βιτάλιο της Ραβέννας, στους Αγίους Αποστόλους στην Κωνσταντινούπολης, στη Μονή της Θεοτόκου στο Σινά (η Μονή της Αγίας Αικατερίνης από το 12^ο αιώνα) και αλλού είναι της πρωτοβυζαντινής εποχής 4^ος – 6^ος αιώνας. Αυτήν την περίοδο έχουμε ανάπτυξη στις φορητές εικόνες, βρίσκουμε πορτραίτα αυτοκρατόρων και πολλά νεκρικά πορτραίτα σώζονται στην Αρσινόη της Μέσης Ανατολής (αυτά είναι τα γνωστά σε όλους φαγιούμ). Οι φορητές εικόνες πολλές φορές παίρνουν τη διάσταση του μυθικού σα να μην τις έχει αγγίξει ανθρώπινο χέρι για αυτό λέγονται αχειροποίητες. Τις παρέδωσε ο Θεός απευθείας.

   Η εξέλιξη φέρνει την ανάπτυξη της μικρογραφίας στα χειρόγραφα. Δημιουργούνται σχολές που έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όπως είναι η Κρητική Σχολή με εκπρόσωπο τον Μανουήλ Πανσέληνο (14^ος αιώνας), η Μακεδονική Σχολή, είναι η εποχή τη παλαιολόγειας ανάπτυξης στη Τέχνη 12^ος -15^ος αιώνας.

 

Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης «η Παναγία δέεται εν μέσω αγγέλων»

    Τα γενικά χαρακτηριστικά της βυζαντινής Τέχνης της δίνουν μια ξεχωριστή φυσιογνωμία που είναι απολύτως αναγνωρίσιμη. Ο κύκλος των θεμάτων είναι μέσα από τη Γραφή, οι άγιοι κοσμούν συγκεκριμένα σημεία του Ναού. Τα χαρακτηριστικά των μορφών είναι απολύτως συγκεκριμένα με αποτέλεσμα να είναι αναγνωρίσιμες οι μορφές  από όλους. Η παρουσίαση του Χριστού, της Παναγίας, των Αποστόλων, των Αγίων βρίσκεται μετωπικά ή σε τρία τέταρτα με μάτια στραμμένα στο θεατή ενώ ο Σατανάς ή ο Ιούδας βρίσκονται στα πλάγια γιατί ο πιστός δε θέλει σε καμία περίπτωση να έρθει σε επαφή μαζί τους. Ο ρυθμός και η κίνηση των μορφών είναι συγκεκριμένος, οι παραστάσεις είναι σε δυο διαστάσεις και όχι σε τρεις, η αναλογία των μορφών δεν υπακούει στα πραγματικά δεδομένα, η φύση αποδίδεται σχηματικά, τα υλικά είναι πλούσια, γίνεται χρήση συγκεκριμένων χρωμάτων όπως το χρυσό, το λευκό, το πορφυρό στην πρώτη γραμμή με το κυανό και το πράσινο να έπονται. Ο κόσμος της βυζαντινής ζωγραφικής ξεπερνά αυτό που φαίνεται, πηγαίνει προς το αόρατο, αποζητά την εσωτερικότητα, διδάσκει το καλό, δεν τον ενδιαφέρει το καθημερινό, αυτό που τον αφορά είναι η ψυχική γαλήνη των πιστών. Χωρίς να αρνείται την ύλη δείχνει απόλυτη υποταγή στο πνεύμα. Εδώ είναι που γίνεται η συνάντηση σώματος – πνεύματος, μορφής – περιεχομένου. Αυτό που αφορά είναι η ψυχή, το άυλο, ξεπερνιέται το ανθρώπινο. Τα πρόσωπα είναι λεπτά, άυλα, με επισημότητα, κυριαρχούν στο σώμα, έχουν μεγάλα μάτια, η μύτη είναι μια λεπτή γραμμή και τα χείλη άσαρκα. Το φωτοστέφανο συμπληρώνει τη θετική εικόνα του Αγίου. Σημασία δεν έχει η λεπτομέρεια της απόδοσης της μορφής, ο αγιογράφος λειτουργεί αφαιρετικά, θέλει να μεταφέρει την αλήθεια της θείας αποκάλυψης. Σε αυτό το πλαίσιο οι αγιογράφοι παραμένουν στην ανωνυμία τους. Δεν τους ενδιαφέρει η προσωπική ανάδειξη αλλά η έκφραση της εκκλησίας και του συνόλου.

   Η τέχνη του Βυζαντίου λειτουργεί και μεταφέρει περισσότερο τη λογική αντίθετα με τους Δυτικούς που λειτουργούν με το αίσθημα. Οι Δυτικοί συμμερίζονται το μαρτύριο των Παθών οι Βυζαντινοί επικεντρώνονται στην Ανάσταση που είναι η νίκη προς το Θάνατο. Δίνουν συμμετρικά και σε μέτωπο τις μορφές, συμβολίζοντας την ηρεμία στο χώρο. Προτιμούν τη ζωγραφική ως μέσο και όχι τη γλυπτική που ανέπτυξαν οι Δυτικοί στις αποτυπώσεις τους. Οι διαφορές μεταξύ τους πολλές και ίσως αγεφύρωτες, γιατί είναι διαφορετική η προσέγγιση που βλέπουν τα πράγματα.

  Η ουσία είναι πως το Βυζάντιο με την τέχνη του επηρέασε τον κόσμο, φέρνει τους πιστούς πιο κοντά στην πνευματική οντότητα που θα πρέπει να κατακτήσουν και δικαιολογεί μέχρι κεραίας την λατρευτική ιεροτελεστία. Αρκεί οι άνθρωποι να αφουγκράζονται τα μηνύματα και να δουν πως δεν είναι σκοτεινά.

  Να είστε όλοι καλά!

Δώδεκα Απόστολοι η σκηνή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος